امام رضا سلام الله علیه به روایت فضل الله بن روز بهان خنجی | آخرین به روز رسانی : ۱۷ مهر ۱۳۸۹ ۱۰:۵۵
فضل الله بن روز بهان بن فضل الله الامین ابوالخیر ابن قاضی باصفهان امین الدین الخنجی الاصل شیرازی مشهور به خواجه ملا از عالمان و دانشوران قرن نهم و دهم هجری است که خود را اصفهانی می داند.(1)
محل تولد او خنج شیراز از بین سالهای 850 ق / 1446 م تا 862 ق /1458 م ذکر شده است. (2) بعد از تحصیل مقدمات علوم ، در سن هفده سالگی اولین سفرحج خود را انجام داده و در سن بیست وپنج سالگی دومین حج خود را به جای آورد وسفری هم به قاهره و بیت المقدس نمود. او در مصر ، مادرش را از دست داد و در اورشلیم شاهد مرگ استاد و مرشدش جمال اردستانی متوفی 879 ق /1475 م بود.(3)
فضل الله درکتاب « وسیله الخادم الی المخدوم درشرح صلوات چهارده معصوم (ع) به مثابه یک شیعه تمام عیار منقبت ها و فضایل چهارده معصوم (ع) را ذکر کرده و آن را وسیله توسل برای رفع سختیها و بلایا معرفی نموده و می سراید:
| «محرومی او به نزد حق معلوم است | آن کس که زمهر چهارده محروم است |
| در نزد خدا وسیله روز جزا | ما را صلوات چهارده معصوم است»(5) |
فضل الله در ذکر فضایل حضرت امام رضا (ع) می نویسد : امام علی بن موسی الرضا (ع) بعد از پدر خود امام موسی کاظم (ع) امام به حق هستند ، بی خلاف ... کلمات و مناقب و فضایل آن حضرت بسیار ظاهر ومشهود است و آثار امامت و وراثت نبوت و وصایت در آن حضرت (ع) ظاهر بود. نیکویی ، ذات ایشان است. لشکر اولیا را سلطان و پادشاه هستند.
صاحب جود و مروت هستند (7)
او با ذکر حدیث سلسه الذهب از زبان امام رضا (ع) به طور کامل عنوان می دارد که اگر این حدیث بر دیوانه و مریض خوانده شود شفا می یابد.(8) این گفتار نشان از عقیده قلبی فضل الله به ائمه (ع) و به خصوص امام رضا (ع) دارد. او همچنین با دشمنان اهل بیت (ع) مخالف است و خلفایی را که با ایشان بدرفتاری کرده اند ، سرزنش می کند و خلفایی را که با ایشان بدرفتاری کرده اند، سرزنش می کند و مأمون را « ملعون» می خواند (9) البته باید توجه داشت که مانند بسیاری از اهل تسنن یا جماعت ، خلفای راشدین را بر حق می داند و خلافت پیامبر را به امام حسن (ع) ختم می کند ، بنابراین از نظر او امویان به طور کامل غاصب هستند .علاوه بر کتاب « وسیله الخادم» در « مهمان نامه بخارا » ، نیز فضل الله فصلی را به ذکر فضیلت های امام رضا (ع) اختصاص داده است. او در ضمن شرح سفر ، یا به عبارت بهتر لشکرکشی ، محمد خان شیبانی به خراسان و زیارت حرم امام رضا (ع) مطالبی را درباره زیارت ، فضیلت زیارت امام رضا (ع) و فضایل امام آورده است .او می گوید :« مرقد معظم حضرت علی بن موسی الرضا(ع) اشرف منازل است ... و می توان گفت که معبدی است از معابد اسلام ...»(11) و به دنبال آن قصیدهای که در مدح آن حضرت سروده است با مطلع :
| « زگل نسیم تو جوید دل چو غنچه من | که یوسف است مرا دم زبوی پیراهن آورده است.» |
در ادامه این قصیده چنین سروده است:
| «و راضی و مرضی و مرتضای زمن | امام روضه رضوان علی بن موسی رضا |
| امام و آمد ومشکور و مکه مسکن بزرگ | همام و هادی و مهدی و هاشمی هیئت |
| اهل هدایت به علم و حلم و کرم حبیب | اهل روایت باتفاق حسن ...»(24) |
فضل الله در قصیده ای دیگر که در « وسیله خادم» آورده است چنین سروه است:
| «السلام سلام من العاشق المنتظر سلام من الواله المستهام .... | سلام علی روضه للام ام علی بن موسی علیه |
| بر آن پیشوای کریم الشیم بر آن مقتدای رفیع المقام | زخلد برین مشهدش روضه ای خراسان از او گشته دارالسلام...»(13) |
بانمونه هایی که از اعتقادات فضل الله بن روز بهان ذکر شده و شرح مفصل آن در آثار او قابل مشاهده است، می توان گفت او نماینده اوضاع بر تنش ایران در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری است.دوره ای که در آن جامعه سنی - شیعه ایران به سوی یک جامعه شیعه سوق داده شد. این جریان که از قرنها پیش با فعالیت شیعه از یک سو و فرقه های صوفی از سوی دیگر شروع شده بود بالاخره در قرن دهم در فرقه « صفویان » اردبیل گرد آمد و زمینه بروز یک حکومت شیعه را در ایران مهیا ساخت .
باظهور اسماعیل اول ، این حرکت شتاب گرفت و چون همراه با سخت گیری و خشونتهایی شد ، مقاومت های گروههای سنی مذهب را به دنبال داشت . از جمله متفکرین و نویسندگان بسیاری به عثمانی وماوراءالنهر پناهنده شدند و نمونه این افراد ، فضل الله بن روز بهان شافعی مذهب است که با وجود ارادت به اهل بیت (ع) به شدت با صفویان مخالف بود. بدین ترتیب نمی توان او را مخالف شیعه یا اهل بیت شمرد بلکه به تعبیر یکی از نویسندگان « او در شمار سنیان شیعه یاسنی دوازده امامی است.»
نویسنده:ابراهیم رضایی
منابع:
1 - فضل الله بن روز بهان ، وسیله الخادم الی المخدوم ، تصحیح رسول جعفریان ، ناشر کتابخانه آیت الله مرعشی 1372، ص 229
2- ن ،ک ، سخاوی - شمس الدین محمد ، الضوع اللامع ، دارالکتاب الاسلامی ، قاهره ، ج 6، ص 171خنجی - محمد امین - فرهنگ ایران زمین ، ج 4، 174، منوچهرستوده ، مقدمه مهمان نامه بخارا، ص 22-20.
3- سخاوی ، همانجا .
4- همان ، ص 6-55
5- همان،ص 62.
6- همان ، 13-211
7- همان ، 217
8- همان 227.
9- همان ، 139
10- همان نامه ، 336
11- همان ، 337
12- وسیله الخادم ، 225.
نسخه چاپی
