زمینه سازی ظهور در ایران - ایران پایگاه نشر معارف شیعی | آخرین به روز رسانی : ۰۶ شهريور ۱۳۸۹ ۱۲:۴۹

 ایران پایگاه نشر معارف شیعی

الف) قم اولین پایگاه تشیع در ایران
شهر قم که اولین مرکز تشیع در ایران بوده است ، پیشینه تشیع آن به ربع آخر قرن اول هجری باز میگردد . بطوریکه در مقطعی که‌ایران هنوز گرفتار کشمکش بین پذیرش اسلام و باقی ماندن بر دین آبا واجدادی خود بود . اما قم مشی مذهبی خود را برگزیده بود .
این شهر در سال 23 هجری قمری بدست سپاه اسلام به فرماندهی ابوموسی اشعری فتح شد ، از همین رو خاندان اشعری ، اولین و بزرگترین قبله عرب بود که در قم منزل گزید. در آغاز سال 93 هجری قمری نیز دسته‌ای از اعراب شیعه مذهب از ستم خلفای اموی به قم پناهنده شدند .
از جمله اتفاقات مهم که در سده‌های اولیه اسلام در شهر قم رخ داد. مهاجرت بسیاری ازسادات و فرزندان حضرت رسول (ص) به‌این شهر و اشاعه مذهب تشیع بود . مرکزیت مذهبی شهر قم که از زمان حضرت امام صادق (ع) تا کنون ادامه دارد سبب شد تا در قرن دوم و سوم هجری قمری بسیاری از محدثان شیعه از این شهر برخیزند یا در آن اقامت کنند . علت این امر سختگیری‌های زیادی بود که در شهر‌های مختلف نسبت به طرفداران خاندان پیامبر(ص) روا می‌داشتند. در حالیکه ‌این شهر یک محیط شیعه نشین صرف و تا حدود زیادی از دخالت مستقیم خلفا بدور بود.

در نیمه دوم هجری قمری قم و حوزه دینی آن به تدریج جایگزین حوزه دینی کوفه شد .از این رو از حوزه دینی قم باید به عنوان قدیمی ترین مرکز نشر شیعه نام برد که تا کنون باقی مانده است .
از سوی دیگر ، رحلت حضرت معصومه (س) در قم و به خاکسپاری جسد مطهر آن بانو در این شهر نیز باعث شد. بارگاه ملکوتی این کریمه اهل بیت(س) زیارتگاه محبین اهل بیت(ع) قرار گیرد . تعداد فراوان دانشمندان شیعی نیز که در این شهر مدفون گردیدند، باعث رواج یافتن مذهب تشیع در این شهر و به تبع آن سایر نقاط ایران گردیده است.

نام تعدادی از این دانشمندان به شرح زیر است :

زکریا ابن آدم که به فرمان امام رضا (ع) مقیم شهر قم شد ، شیخ کلینی ، شیخ صدوق ، صدرالمتالهین معروف به ملاصدرا، شخ حر عاملی, شیخ مفید قمی ، ابراهیم ابن محمد اشعری .آیت الله حائری, شیخ عبدالکریم یزدی موسس حوزه علمیه قم که زکریا ابن آدم و ابراهیم ابن محمد اشعری از اصحاب امام رضا (ع) هم بوده‌اند.

دراوصاف وعظمت برخی ازخاندان و بزرگان مقیم درشهر قم میتوان اشاره به روایتی از امام رضا (ع) کرد. امام رضا (ع) فرموده‌اند: خداوند به سبب وجود زکریا ابن آدم بلا را از اهل قم دفع کرده ، آنچنان که به سبب قبر امام موسی ابن جعفر (ع) بلا را از اهل بغداد دفع نموده است. 
در مورد اهمیت و جایگاه قم امامان شیعه بارها از این سرزمین به نیکی یاد کرده‌اند. بطوریکه‌این شهر پایگاهی برای تشیع و شاهد حضور شاگردان ائمه(ع) بوده است. شیخ طوسی در کتاب الرجال مجموع راویان شیعه در اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) را که با تعبیر قمی مشخص شده‌اند، از ده تن بیشتر ذکر نکرده است. حال آن که از دوران امام رضا (ع) به بعد بسیاری از راویان شیعه را اهل قم تشکیل می‌دهند. بی شک هجرت امام رضا (ع) به‌ایران و گسترش مذهب شیعه در این منطقه بعد از اقامت گزیدنشان در ایران از دلایل مهم و اصلی تعداد فراوان راویان شیعه در این مقطع می‌باشد. در بین راویان قمی خاندان اشعری از مقام و موقعیت ویژه‌ای برخوردارند. این خاندان از طریق تماس با امامان شیعه نقش مهمی در گسترش فقه و حدیث بر عهده گرفتند و موفق شدند در اواخر قرن دوم حوزه مستقلی در قم تشکیل دهند. فشارهایی که در عراق از سوی عباسیان به فقها و علمای شیعه وارد می‌شد. از علل انتقال مدرسه علمیه عراق به‌ایران بود. از این رو قم بعد از کوفه پایگاه علمی شیعیان گردید.که تا این زمان همچنان این موقعیت ادامه دارد.

ب) نقش قم در دوران غیبت از نگاه اهل بیت(ع)
در روایاتی که از امام رضا (ع) نقل شده، ظاهر می‌شود که امامان از بدو تاسیس شهر قم، مردم این شهر را از یاران حضرت مهدی (ع) به شمار آورده‌اند و دوستی و محبت مردم این شهر نسبت به آن حضرت قبل از ولادت ایشان معروف بوده است.

از صفوان بن یحیی نقل شده که گفت :
روزی خدمت امام رضا (ع) بودم، سخن از اهل قم و علاقه آنان نسبت به حضرت مهدی (ع) به میان آمد. حضرت برای آنان طلب آمرزش کردند و فرمودند: خداوند از آنان خشنود باشد. آنگاه فرمودند : بهشت، دارای هشت در است که یکی از آن‌ها مخصوص اهل قم است، آنان بهترین پیروان ما از میان شیعیان جهانند، خداوند ولایت ما را در سرشت آنان قرار داد.

صاحب بحارالانوار روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده که نشانگر آینده شهر قم و نقش آن پیش از ظهور حضرت مهدی (ع) است. 
روایت: بزودی شهر کوفه از مومنان خالی گردد و همانگونه که مار در لانه خود فرو می‌رود. علم از کوفه رخت بر بندد و سپس از شهری بنام قم آشکار گردد و آن سامان معدن فضل و دانش گردد به شکلی که در زمین کسی در استضعاف فکری به سر نبرد. حتی نو عروسان در حجله گاه خویش، و این امور نزدیک ظهور قائم ما (ع) به وقوع پیوندد. خداوند، قم و اهلش را برای رساندن پیام اسلام، جانشین حضرت حجت (ع) گرداند، اگر چنین نشود زمین اهل خودش را فرو برد و در زمین حجتی باقی نماند. دانش از این شهر به شرق و غرب جهان منتشر گردد، بدین سان بر مردم اتمام حجت شود و کسی باقی نماند که دین و دانش به وی نرسیده باشد، آنگاه قائم (ع) ظهور کنند و با ظهور ایشان خشم و غضب خداوند بر بندگان جلوه گر شود: زیرا خداوند از بندگان انتقام نمی گیرد مگر بعد از آنکه آنان حجت خدا را آشکار نمایند.

از این روایت چند موضوع روشن می‌شود :

الف : نقش علمی شهر کوفه در گسترش تشیع و پیروی از اهل بیت(ع)، در آستانه ظهور حضرت مهدی مضمحل شده و از بین می‌رود، البته کوفه شامل نجف نیز می‌شود زیرا نام اصلی آن نجف کوفه بوده است. بلکه گاهی مراد از کوفه تمام عراق است. اما نقش قم، بر طبق روایت همچنان ادامه می‌یابد و نزدیک ظهور از عظمت بیشتری برخوردار می‌گردد.

ب : نقش برجسته اعتقادی شهر مقدس قم، در آن زمان منحصر به‌ایران و یا شیعیان نیست بلکه نقشی است جهانی که حتی غیر مسلمانان را نیز در بر می‌گیرد « بزودی زمانی خواهد رسید که قم و اهلش حجت بر مردم خواهند بود» این بدان معنا نیست که دانش و مذهب از این شهر به فرد فرد مردم جهان می‌رسد، بلکه بدین معناست که دستیابی به مقررات و دستورات اسلام برای همه امکان پذیر خواهد بود.

درباره ویژگیهای ممتاز شهر قم و آینده آن از اهل بیت(ع) روایات زیادی نقل شده که نشان می‌دهد این شهر در قلب ایران در سال 73 هجری، براساس طرحی از سوی امام باقر (ع) پایه گذاری شده و پس از آن همواره مورد توجه خاص ائمه اطهار (ع) قرار گرفته است، آن بزرگان با دانشی که از جد بزرگوارشان(ص) داشتند، خبر داده‌اند که در آینده، این شهر از جایگاهی والا برخوردار خواهد شد و اهالی آن از یاران باوفای حضرت مهدی خواهند بود. برخی دیگر از روایات بیانگر آن است که فلسفه نامگذاری این شهر به نام قم، هماهنگ با نام حضرت مهدی است که ایشان قائم به حق هستند و با قیام اهل قم و منطقه جغرافیایی آن در زمینه‌سازی و یاری حضرت ارتباط دارد .

در این رابطه امام صادق (ع) فرموده‌اند:

خدا حرمی دارد که مکه مکرمه است و پیامبر دارای حرمی که در مدینه منوره است و امیرالمومنین دارای حرمی (یعنی کوفه) هستند، ما اهل بیت نیز دارای حرمی هستیم که شهر قم است. 

معنی سخن حضرت آن است که قم تا زمان حضرت مهدی حرم امامان اهل بیت(ع) و مرکز ولایت و یاری آن بزرگوار است و اهل ری و غیر آن نیز اهل قم محسوب می‌شوند، زیرا آنان نیز پیرو خط و مشی اهل قم نسبت به اهل بیت(ع)  هستند . از این رو بعید نیست که مراد از اهل قم که در روایات آمده و اینکه آنان یاوران حضرت مهدی اند همه‌ایرانیانی باشند که در ولایت و دوستی و جنگ و جهاد پیرو امامان هستند.

عنان بصری از امام صادق (ع) روایت دیگری کرده و میگوید: امام به من فرمودند: آیا می‌دانی چرا این شهر را قم می‌نامند؟ عرض کردم: خدا و رسول خدا(ص) آگاهترند. فرمودند: زیرا اهل قم اطراف قائم آل محمد (ص) گرد آمده‌اند و با ایشان قیام نمایند و در کنار ایشان ثابت قدم مانده و ایشان را یاری کنند. 

در روایت دیگری از امام رضا (ع) آمده است که؛ سالمترین مناطق روی زمین در آن روز کوهستان است. هنگامیکه در خراسان اضطراب شد و در میان گرگان و طبرستان جنگ در گرفت، در آن روز سالمترین مناطق شهرستان قم است که یاران بهترین مردم در جهت پدر و مادر و جد و جده و عم ( یعنی حضرت مهدی ) از آنجا بر می‌خیزند.

قابل توجه است که محبت اهل قم نسبت به حضرت مهدی (ع) همچنان پرشور و زنده تا زمان ما باقی مانده است. این حقیقت را در ایمان، عملکرد و ظاهر زندگی قمی‌ها یا حتی در نامگذاری فرزندان، مساجد و موسسات خود بنام آن حضرت، بگونه‌ای که شاید کمتر خانه‌ایی از این نام خالی باشد، می‌توان مشاهده نمود. البته باید توجه داشت که تمام این فضائل و مناقب مشروط به تداوم ایمان و اعتقاد به ارزشهای اسلامی و ادامه راه اهل بیت(ع) توسط مردم قم می‌باشد. وگرنه اگر کسی خیال کند که چون قمی است و یا این که در شهر قم زندگی می‌کند و بدون عمل مشمول این رحمت و برکات الهی خواهد شد. به خیالی باطل و پنداری بی پایه و سست دچار شده است. چرا که امام صادق (ع) فرموده‌اند: خاک قم مقدس است و ساکنان آن از ما اهل بیت هستند و ما هم از آنهائیم. هیچ حاکم و ستمگری به آنها قصد سوء نمی کند. مگر اینکه خداوند در عذاب او تعجیل می‌فرماید. البته به شرط آنکه (اهل قم) به برادران خود خیانت نکنند (و احوال خود را تغییر ندهند.) زیرا در آن صورت خداوند متعال ستمگران را برآنان مسلط خواهد کرد.

از هجرت امام رضا (ع) تا انتظار موعود (ع)
با توجه به جایگاه ویژه ‌ایران به عنوان بزرگترین پایگاه مذهب تشیع در بین کشورهای اسلامی و با عنایت به‌اینکه هجرت امام رضا (ع) به‌ایران، بر موقعیت ممتاز این سرزمین از جهات گوناگون افزود و بر طبق روایات و احادیث نیز این موضوع روشن شد که‌ایران بعنوان بزرگترین پایگاه مذهب تشیع در بین کشورهای اسلامی شناخته شده است. از کثرت مهاجرت امام زادگان(ع) به‌ایران، چه قبل از هجرت امام رضا(ع) و چه بعد از هجرت ایشان نیز مطالبی بیان شد که ‌این امام زادگان (ع) چه در دوران حیات و چه پس از شهادت خود نقش بسیار حیاتی در هدایت و جهت دهی احساسات ایرانیان ایفا کردند تا جایی که در عصر صفویه‌ ایران به همت علمای نام آور شیعی همچون علامه مجلسی، ملاصدرا و شیخ بهایی رسماً بعنوان پایگاه تشیع در سراسر عالم اسلام شناخته شد. و از این رو پایه استقلال ایران در سایه تشیع استوار گردید و کار بدانجا رسید که علمای سنی و پیرامون مذاهب اربعه، خراسان را ترک کرده و به طرف بغداد رفتند و اطراف عباسیان را گرفتند و ایرانیان علاقمند به علم و سیادت خاندان پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بیشتر چهره شیعی خود را نمایان کردند.

این سیر در کشور ایران از هر جهت ادامه یافت، بطوریکه پس از شهادت امام رضا (ع) و در زمان امامت سایر ائمه(ع) ‌این سر بلندی مذهبی ایران بر سایر بلاد مشهود بود. پس از شهادت یازدهمین امام شیعیان و با شروع دوران امامت حضرت مهدی (ع) و آغاز غیبت صغری و سپس غیبت کبری حضرت، اعتقاد به انتظار فرج و آمدن آخرین حجت خداوند و دوازدهمین امام شیعیان، تبلوری عینی در بین شیعیان ایران پیدا کرد که انقلاب اسلامی ایران شاهدی بر این مدعا می‌باشد..
در مورد ظهور امام زمان به عنوان آخرین ذخیره الهی تمام منابع روایی شیعه وسنی اتفاق نظر دارند که ظهور حضرت پس از نهضتی بوقوع خواهد پیوست که زمینه ساز ظهور ایشان خواهد بود.
بر طبق روایات در این نهضت صاحبان درفش‌های سیاه از ایران، آماده کننده مقدمات فرمانروایی ایشان هستند. وجود دو شخصیت ایرانی موعود، یعنی سید خراسانی یا ‌هاشمی خراسانی و یاور او شعیب بن صالح نقش قابل توجهی در این موضوع دارند. همچنانکه از مجموعه احادیث نیز می‌توان وقوع یک حرکت انقلابی قبل از ظهور را پیش بینی کرد. مانند این روایت که در تفسیر آیه

 " بعثنا علیکم عبا دا  لنا اولی باس شدید/ گروهی از بندگان پیکار جوی خود را بر ضد شما برانگیزیم "

چنین آمده است: آنان گروهی هستند که خداوند قبل از قیام قائم (ع) برانگیزد و به سراغ هر یک از قاتلان که بروند او را به قتل رسانند. 

اما حکومت ایرانیان زمینه ساز، به مراحل مشخص زیر تقسیم می‌شود:

مرحله اول : آغاز نهضت آنان بدست مردمی از قم که شاید نهضت او سر آغاز امر حضور باشد. چرا که در روایات آمده که " آغاز نهضت آن حضرت از ناحیه مشرق است."
مرحله دیگر : ظهور دو شخصیت موعود در بین ایرانیان به نام سید خراسانی و فرمانده نیروهای او که شعیب بن صالح است.

از امام باقر (ع) نقل شده که فرموده‌اند : خروج سفیانی و یمانی و خراسانی در سال ماه و روز واحد خواهد بود. نظم و ترتیب آنها همچون دانه‌های تسبیح پی در پی است. در آن زمان مشکلات از همه سو روی آورند. وای بر کسی که با آنان به مخالفت برخیزد. در میان پرچمها پرچمی هدایتگر از یمانی نیست چرا که به سوی مولای شما دعوت کند. 
 اینک که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در کشوری که ولی نعمت آن آستان مقدس حضرت علی ابن موسی الرضا (ع) و عالم آل محمد (ص) هستند، انشا ءالله یکی دیگر از نشانه‌های فرج تحقق پیدا کرده، امیدواریم که انقلاب اسلامی ایران پیش درآمد حوادث مهمتری چون خروج سید خراسانی باشد که پرچم را بدست صاحب اصلی آن، حضرت مهدی قائم آل محمد (ص) خواهد سپرد. والسلام.