نگاهی اجمالی به دوران حیات امام رضا (ع) | آخرین به روز رسانی : ۲۸ آذر ۱۳۸۹ ۱۵:۳۷

2-4-عصمت انبیاء

درباره ی عصمت انبیاء مباحث مفصلی از امام به صورت پرسش و پاسخ مطرح شده است. روزی مأمون ازامام علیه السلام پرسید:

شما که  انبیاء را معصوم می دانید ، معنای این آیه چیست ؟ فعصی آدمربه فغوی ... حضرت فرمود : این داستان قبل  از پیامبری آدم بوده است و این گناه کبیره نیست.

مأمون سئوال خودرا در باره عصمت ابراهیم ، موسی و دیگر انبیاء ادامه داد.(28) و از امام رضا علیه السلام پاسخ های بسیار قانع کننده ای شنید .با توجه به این که مأمون گرایش به اعتزال داشت ،این سئوال و جواب تمام عقاید معتزله را درباره ی عدم عصمت انبیاء ابطال نمود و مأمون فهمید آن چه راکه بهترین راه برای خود در پیش گرفته بود ، باطل بود.

پاسخ هایی که حضرت رضا علیه السلام به مأمون داد ، مستند به آیات قرآن بود و سئوالات مأمون نیز از تفاسیر آیاتی بود که ظاهر آن ها شبهه ی عدم عصمت پیامبران را نشان می داد ، لذا  حضرتش آن ها را به زیباترین بیان وشیواترین استنادات قرآنی پاسخ فرمودند ، و مأمون به شگفتی فراوان از پیش حضرت خارج شد  در حالی که روایتی از پیامبر درباره فضیلت خاندان امامت و رسالت زمزمه می کرد.(29)

5.امامت و امام رضاعلیه السلام

 اولین اختلاف در اسلام پس از رحلت رسول اکرم (ص) بر سر امامت وخلافت بود و بر سر همن مسأله مردم دو دسته شدند .و فرقه ای پیروی علی (ع) کردند و شیعه نامیده شدند،وفرقه ای راه دیگر گرفتند و تابع خلفاء دیگر شدند . پس از گذشت زمان بر سر این مسأله اختلاف شد که جانشین پیامبر (ص) را خلیفه باید دانست یا امام ؟

مسأله دومی نیز پیش آمد : مرجع مسائل علمی مورد اختلاف پس از پیامبر (ص) ، چه کسانی هستند ؟ آیا خلفا، علمای زمانشان بودند ، و می توانستند مثل پیامبر (ص) تمام سئوالات دینی را پاسخ بدهند ؟ یامردم به کسی دیگر مراجعه می کردند؟ و یا اگر خلفا پاسخ می دادند ومنبع پاسخ گویی آن ها چه بود؟ تاریخ نشان می دهد که سئوالات علمی را غیر ازعلی کسی قادر به پاسخگویی نبود.لذا یکی از مباحث اختلاف برانگیز علمی و غیر علمی (سیاسی) این بحث بود و خون های بسیاری بر سر این مسأله ریخته شد . درحالی که پیامبر اکرم(ص) این بحران ها را پیش بینی و برای آن راه حل نشان داده بود و اهل بیت خود  را بهترین راه نجات از تفرقه معرفی کرده بود.

اهل سنت عقیده دارند که امامت پس از پیامبر از سه راه ثابت می شود: 1. نص پیامبر 2. نص امام سابق 3. اجماع بیعت.  آن ها امامت ابوبکر را با بیعت ثابت می کنند و بقیه را با نص ابوبکر و...(30). این نظریه همان نظریه انتخابات است، مثل ریاست جمهوری که چند نفر با اجماع امت انتخاب می شود.

عصمت امام نیز از جمله مسائلی بود که بین فرقه های اسلام مورد بحث و اختلاف بود. علمای بزرگ اهل سنت ، عصمت را درامام شرط نمی دانند ، چون امامانی که آن ها به آن قائلند معصوم نیستند . فرقه ای از اهل سنت ، امامت را در قریش و فرقه ای، به امامت مفضول با وجودفاضل قائل شدند.(31) تا امامت ابوبکر و دیگران را توجیه کنند ( توجیه عقیده غلط) . معتزله نیز این نظریه را داشتند .آن ها آرایی می دادند که در توجیه ماوقع بود . درحالی که اندیشه و افکار اسلام باید بر اساس آن چه که قرآن و پیامبر (ص) ترسیم کرده اند تبیین شود . نه بر اساس آن چه که دیگران انجام داده اند و وواقع شده است.

شیعه عقیده خود را درامامت ازائمه با استناد به نص پیامبر و قرآن کریم می گیرد و ائمه نیز از این اندیشه در طول تاریخ صیانت نموده اند. درعصر امام رضا علیه السلام ازجمله ی مباحث مطرح شده ، همین بحث بوده است و امام باتوجه به این جوّ با شیوه و روش ثابت خود ، شبهات وارده بر دین و امامت را پاسخ می فرموده اند که نمونه هایی از آن در پی می آید:

1-5- ضرروت وجود امام در زمین

وجود امام در زمین ضروری است.در این زمینه از امام سئوالات مکرری شد و از سوی « واقفه» که فرقه ای از شیعه بود شبهات فراوانی درباره ی امامت آن حضرت و استمرار امامت و غیبت امام و مسائل دیگر مطرح گردید، که آن حضرت همه را مجاب کرده و پاسخ دادند. بحث امامت و حجت و ضرورت آن در روی زمین که در قرآن از آن تعبیر به خلافت الهی شده است ازجمله مباحث کلامی امامت بود که از سوی شیعه و غیر شیعه از امام پرسیده می شد و آن حضرت در پاسخ آن ها با تأکید می فرمود:

زمین بدون امام نبوده و نخواهد بود.درغیر این صورت اهل خود را فرو می بلعد ، بدون حجت الهی ادامه ی حیات برای هستی مقدور نیست، چون خداوند نظم هستی را چنین قرار داده است .

تعداد پانزده روایت از امام رضا علیه السلام درباره ی ضرورت وجود امام وحجت در زمین رسیده است.(32)روایاتی که از امام رضا علیه السلام درباره ی امامت وارد شده ناظر به مسائل مختلفی از قبیل : فرق بین پیامبر و امام ،و جایگاه ائمه است . هرکس امام زمان خود را نشناسد در مرگ جاهلی از دنیا خواهد بود . امام خلیفه ی پیامبر است . ودایع رسالت و علوم او ، در پیش امام است . دراین باره کسی از امام رضا علیه السلام سئوال کرد آیا شمشیر رسول خدا در پیش تو است آن حضرت به صراحت جواب نوشت در پیش من است.(33)

2-5-عصمت امام

 یکی از مسائلی که در روایات امام رضا علیه السلام مطرح شده ، عصمت امام است . چون امام جانشین پیامبر در میان امت است و عصمت نبی ضروری است ، جانشین نبی نیز باید مثل خودش باآن ویژگی باشد . ازاین روی آن حضرت در روایاتی طولانی ، اوصافی برای امام ذکر می کند که درهیچ مخلوقی یافت نمی شود . کلینی روایت کرده از عبدالعزیز:

روز جمعه در مسجد جامع مرو بودیم درباره امامت و فرقه شدن مردم صحبت شد . که حضرت با تبسم وارد شد و شروع کرد به تشریح امامت و مطرح کردن بحث غدیر و اوصاف امامت بااین جملات ... الامام یحل حلال الله و یحرم حرام الله و یقیم حدود الله ... البدر المنیر ... المطهر عن الذنوب و المبراء عن العیوب ... و  احد دهره... و لایوجد منه بدل و لا له مثل و لا نظیر مخصوص بالفضل کله من غیر طلب منه له و لا اکتساب .(34)

 3-5-نصب امام توسط پیامبر به دستور خدا

در میان فرقه های اهل سنت این نظریه رواج داشت که خلیفه توسط اجماع امت یا شوری و... از میان قریش یا قبال دیگر انتخاب می شود و فرقه هایی از شیعه نیز قائل به امامت مفضول باوجود فاضل بودند . شیعه از دیرباز با استناد به قرآن کریم و آیه « یا ایُّها الرسول بَلِّغ ما انزل َ الیکَ... وَ الیومَ الکملت لکم دینکم ورضیت لکم الاسلام دینا...» معتقد است که پیامبر در واقع غدیره این دستور خدا را به اجرا گذاشت .

از جمله مسائلی که امام درباره ی آن مباحثی مطرح می فرماید ، تأکید بر واقعه غدیر و امامت و فضایل امیر مؤمنان است ، آن حضرت دراین دوره از آن جهت که فرصت مناسبی به وجود آمد به اثبات حقانیت علی علیه السلام در مقابل نظریه تقدم مفضول بر فاضل می پرداخت .چنان که نقل شده مأمون نیز این بحث را باعلمای اهل سنت مطرح ساخت وبا اقامه ادله محکم آن ها را ساکت نمود و نظر آن ها را باطل و برتری و  امامت امیر مؤمنان را بر آنان ثابت کرد .(35)

امام رضا علیه السلام در مقابل ناصبین واقفیه ، زیدیه و فرقه های منحرف از شیعه و فرقه های کلامی اهل سنت مثل اهل حدیث و معتزله ، اکثر روایاتی را که از پیامبر (ص)  درباره ی  دوستی و ولایت و امامت و برتری و وجوب اطاعت امیر مؤمنان بود مطرح و تشریح می فرمود : فرصت استثنایی برای این مباحث بیشتر در مرو به وجود آمد ، که حضرت توانست اصل امامت را مطرح و امامت خود و حجت بودن خود بر اهل زمان را به صراحت بیان کند. چنان که درحدیث سلسه الذهب پس از بیان توحید ، مسأله امامت خویش را مطرح و خود را از شرایط ورود به حصن الهی دانست که مردم گمان می کردند پس از توحید و نبوت خلافت راه درستی است که انتخاب کرده اند . امام این گمان را باطل نمود و امامت را شرط اصلی تحقق توحید وماندگاری راه رسالت بیان کرد.

از امام رضا علیه السلام در زمینه اثبات اساس امامت که از امام علی(ع) آغاز می شود 73 روایت نقل شده است .(36) علاوه بر آن که درمناظرات و پاسخ به سئوال ها این مسأله را مطرح و در هر فرصت این اصل را بیان می فرمود . امام دراحادیث خود به ترتیب از امامت عامه و اصل امامت مشروع ، به امامت خاص ویژگی های امیر مؤمنان و سایر ائمه می پرداخت و آشکاراخود را امام معرفی می کرد. درحالی که زمینه در دوره های قبل به این صراحت روشن نشده بود و لقب رضا به آن حضرت به این مناسبت از طرف پیامبر اکرم (ص) داده شده است .(37)

5-5- امامت امام موسی بن جعفر علیه السلام

برای این که شبهه های آن ها را پاسخ دهد درباره ی امامت موسی بن جعفر (علیه السلام ) که عده ای گمان می کردند آن حضرت زنده است. امام رضا (علیه السلام ) فرمود:

رسول خدا از دنیا رحلت فرمود، پدرم نیز رحلت فرموده است .

واقفه به همین بهانه از قبول امامت  امام کاظم(ع) طفره می رفتند تا امامت امام رضا را انکار کنند و بدین وسیله به آرزوی مادی خود نایل شوند ، لذا امام در مقابل آن ها جبهه گیری کرد و صراحت نمود که امام بعد از او من هستم چنان که امام پیش از  او وفات کرد وخود او نیز وفات کرد.(38)

عده ای از واقفه به امامت امام قائل شدند و به عقیده ی خود برگشتند.

6-5- سایر مباحث امامت ( تعداد ائمه وسایر ویژگی ها )

طرح مباحث کلی امامت و بیان عدد ائمه که 12 نفر هستند با تصریح به اسم و القاب ونام مادرشان ، توسط امام رضا (علیه السلام ) در راستای اثبات امامت و ردّ بر گروه های انحرافی و فرقه های باطل که خلفا و مصادیق دیگری برای امامت تصور می کردند، امام در برخی از بیانات ، نقش امام درجامعه را تبیین کرده و از این طریق ، محوریت امامت را ثابت می کند.(39) درباره ی این موضوع ، شیخ صدوق علاوه  بر این که  در کتاب مهم کمال الدین احادیثی ذکرکرده ، درکتاب شریف عیون اخبار الرضا تعداد 37 روایت درباره ی امامان دوازده گانه و ویژگی های آن هاآورده است.(40)

7-5- استمرار امامت (امام زمان و غیبت )

 روایت مهم آن حضرت درباره ی غیبت امام دوازدهم نیز از جمله روایات کلامی نقل شده درمنابع مهم شیعه است. این مسأله نیز که از طرف حضرت برجسته شد به خاطر رفع این شبهه بود که عده ای از شیعه قائل به غیبت  و زنده بودن امام کاظم شدند . امام رضا علیه السلام جهت دفع این شبهه و پاسخ گویی به سئوالاتی که در این زمینه بود ، اقدام می فرمود تا بدین وسیله هم غیبت امام زمان (عج) را یادآوری و آن را مهم نشان دهد وهم مدعیان دروغین مهدویت و پیروی امام مهدی (عج) را رسوا نماید ، در سروده ، دعبل خزاعی شاعر اهل بیت نیز این مسأله مطرح گردید، که حضرت به شدت گریست و فرمود ای دعبل این بیت شعر را روح القدس به تو الهام کرده است.« خروج امام لا محاله خارج - یقوم علی اسم الله و البرکات » پس از آن امام نام ائمه بعد ازخودش را تا  حضرت مهدی (عج) ذکر کرد و به حدیث پیامبر اکرم (ص) دراین مورد اشاره نمود و مشخص کردن وقت ( تعیین وقت ظهور) آن را نیز بر اساس حدیث نبوی نهی کرد.(41)

کسی ازامام سئوال کرد تو صاحب این امر هستی ، حضرت فرمود:

من صاحب این امرم ولی کسی که جهان را پر از عدل و داد کند فردی است که دارای خصوصیات برجسته ای است. در سن پیران با سیمای جوانان ظهور نماید ، دارای هیکلی قوی و قدرتمند است ... عصای موسی و انگشتر سلیمان با اوست چهارمین نسل از فرزندان من است غیبت او را خداوند تاهر وقت که اراده فرماید طولانی خواهد کرد.(42)روایاتی که درباره امام زمان (عج) ازامام رضا علیه السلام وارد شد ناظر به موضوعات ذیل می باشند:

1. پنهان بودن ولادت آن حضرت ، 2. نسب او روشن و پدر و مادرش کاملاً معلوم است . 3. حضرت فرمود به اسم خود معروف نباشد و اسم او برای اکثر مردم مخفی است 4. اشاره به وضع اجتماعی و فرهنگی عصر غیبت  و آشوب های عراق و تقیه شیعه تا عصر ظهور ، 5.نامعلوم بودن وقت ظهور .(43)

8-5- امامت رضا علیه السلام: (مواضع کلامی امام در مقابل مأمون درباره ی امامت خودش)

دردوران امامت حضرت رضا علیه السلام رویدادهای مهم کلامی وافکار انحرافی درباره ی امامت رواج داشت که امام جهت دفاع از اسلام با آن رویکردها برخورد علمی داشت و هر دو را مردود شمرد و شیعه را دراین دوره ازافراط و تفریط و بحران های فکری نجات داد، و مسیری را که پیامبر اکرم (ص) و امیرمؤمنان درسیره خود مشخص نمودند و امام حسن (علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) درهمین راه به شهادت رسیدند ، حفظ وصیانت کرد .مأمون با زیرکی می خواست مشکل بزرگ عباسیان و امویان راحل کند همان مشکلی که امویان به خاطرش سقوط کردند و عباسیان با استفاده از آن بر امویان پیروزیان شدند این مسأله جمع امامت وخلافت در یک نقطه و پایان دادن به اندیشه ی امامت بود.مأمون این هدف را واگذاری ولایت عهدی به امام رضا(علیه السلام) نیز دنبال می کرد تا از طرفی تظاهر به جبران اشتباه گذشتگان کن و از سویی به شکاف بزرگ بین خلافت وامامت که حکومت تمام خلفا را با قیام ها و خطرهای سقوط مواجه کرده بود ،خاتمه دهد . عباسیان حکومت امویان را با شعار « الرضا من آل محمد» واژگون کردند و به حکومت رسیدند وهمین اندیشه ، حکومت عباسیان را تهدید می کرد و حکومت مأمون نیز دراین خطر گرفتار بود . او با برادرش امین درگیر شد . عباسیان طرفدار امین ، مشروعیت او را (مأمون) قبول نمی کردند، او می خواست جبهه بزرگی ازعلویان را در مقابل رقیبیان خودعلم کند ، و از طرفی قیام های علویان را خاموش و چراغ پرفروغ امامت را نیز در خلافت وتحت الشعاع آن قرار دهد ، چنان که او یک هدف را در تزویج اجباری دخترش به امام جواد علیه السلام درسرداشت واین قضیه اگر چه به ظاهر سیاسی است ولی در اصل یک حرکت عقیدتی وکلامی بود که مأمون می خواست شیعه رابه نابودی بکشد ، چنان که او در طوس دیدار امام با شیعیان را محدود کرد.

از این روی امام رضا علیه السلام با پذیرش وعدم پذیرش و برقراری شروط و برخی از رفتارهای مدبرانه خود مثل اقدام به نمازعید ، همه این نقشه ها را بر باد داد و خط بطلان بر افکار مأمون کشید و مأمون راحیرت زده وخجل نمود(44) نوع رفتار امام به نحوی بود که تمام کارهای مأمون را زیر سئوال می برد و مشروعیت آن را از بین می برد و او را سر درگم می کرد.

ازاین روی امام (ع) یک حرکت کلامی بزرگ جهت حفظ اندیشه ناب امامت و تشیع از خود بروز داد . در قضیه ولایت عهدی ، مأمون می خواست با این سوژه امام علیه السلام را گرفتار پارادوکس و تناقض نماید اما خود گرفتار آن شد و هرگز به فکری که در سر داشت نرسید.

موضع گیری امام سیاسی و کلامی بود چون فواید عقیدتی مهمی برای شیعه داشت .امام از مقام شامخ امامت دفاع کرد و این خط نورانی را حفاظت نمود . در بحثی که بین امام و مأمون بر سر مسأله ولایت عهدی درگرفت ، مأمون اصرار و پافشاری بر قبول می کرد و امام امتناع می نمود و به او چنین فرمود:

 ان کانت هذه الخلافه لک و الله جعلها لک فلا یجوز ان تخلع لباساً البسک الله و تجعله لغیرک   ان کانت  الخلافه لیست لک فلا یجوز الن تخلع لباساً البسک الله وتجعله لغیرک و ان کانت الخلافه لیست لک فلا یجوز لک ان تجعل لی ما لیس لک .(45)