تاریخچه مشهد | آخرین به روز رسانی : ۰۶ دى ۱۳۸۹ ۱۲:۴۱

بسم الله الرحمن الرحیم
السلام علیک یا علی‌بن موسی ‌الرضا

فهرست:

خلاصه‌ای از تاریخچه مشهد

- باغ حمید‌بن‌قحطبه به روایت شیخ صدوق
- اصطخری و ابن‌حوقل از مشهد در نوشته‌هایشان چنین یاد می‌کنند
- اندک‌اندک نام سناباد در پرتو نام مشهد فراموش می‌شود
- نگاهی به کاربرد واژه مشهد در زبان عربی
- درنگی در معنای مشهد در لغت‌نامه دهخد ا

شهر مشهد در یک نگاه

- موقعیت جغرافیایی
- ویژگی‌های جمعیتی
- جاذبه‌های گردشگری

نقشه مشهد مقدس
- وضعیت اقتصادی
- صنایع موجود در مشهد
- وضعیت صنعتی
- وضعیت فرهنگی
- مشاهیر
- دانشگاه‌ها
- محله‌های قدیمی شهرمشهد
- تعداد محلات مشهد در آیینه تاریخ
- شهرهای خواهر خوانده مشهد

زیارتگا ههای مشهد

اماکن تاریخی

خلاصه‌ای از تاریخچه مشهد

در خصوص وجه تسمیه‌ی مشهد،دلایل این نامگذاری و چگونگی پیدایش آن همان گونه که می‌دانید باید گفت که در فاصله میان نوغان و سناباد، باغى از آن حمیدبن قحطبه بوده؛ وی فرزند یکى از سرداران سپاه ابومسلم بود که حکومت توس را در دست گرفت و در این بوستان سکنى گزید.
ام درخصوص پیشینه بناى کاخ یاد شده، نیز دیدگاه‌هاى گوناگونى وجود دارد؛ برخى آن را به اسکندر، گاه به سلاطین حمیر و گاه به دوران ساسانیان نسبت می‌دهند. حتى برخى بر این باورند که این بنا، به فرمان مامون و پس از دفن پدرش هارون در باغ حمید و به منظور پاسداشت یاد و نام وى ساخته شده است.

به هر رو،این باغ به لحاظ موقعیت مکانى همچنین دربرداشتن امکانات آسایشى در آن دوره، کانون همه تحولات سیاسى توس بوده است. امام رضا علیه السلام نیز در سفر خود از مدینه و پیش از رسیدن به مرو و گرفتن حکم ولایتعهدى، در آن اقامت کرده‌اند.

باغ حمید‌بن‌قحطبه به روایت شیخ صدوق

شیخ صدوق در کتاب (عیون اخبار الرضا علیه السلام) از ورود حضرت به باغ حمید‌بن‌قحطبه گزارش مى دهد که:
وقتى امام رضا (ع) نزد قبر هارون رفت، با دست خود خطى بر یک طرف قبر کشید و فرمود: این جا تربت من است و من در همین جا دفن خواهم شد و خداوند بزودى این مکان را محل آمد و شد شیعیان و دوستان من قرار خواهد داد. به خدا سوگند! اگر شیعه اى مرا زیارت کند و بر من درود فرستد، شفاعت ما اهل بیت و غفران خداوند بر او واجب مى شود. پس نماز گزارد و دعا کرد و سپس سر بر سحده اى طولانى نهاد... و حدود دو سال پس از آن تاریخ، پیکر مطهر امام، پس از شهادت به دست مامون عباسی در همان باغ به خاک سپرده شد.

اصطخری و ابن حوقل نیز در نوشته‌هایشان چنین می‌نویسند؛

نخستین کسی که نام مشهد را در کتاب خود آورده،جغرافی‌دان و شهرپژوه سده‌ی چهارم، یعنی «اصطخری» است که در کتاب «المسالک و الممالک» خود، به‌صراحت از حرم امام با عنوان «مشهد» نام برده و اشاره کرده است که مشهد «علی بن موسی الرضا» رضوان الله علیه.. آن جا است؛ یعنی در چهارفرسنگی توس.

پس از او، ابن حوقل در کتاب «صوره‌الارض»، چنین می‌نویسد:

مقبره‌ی علی بن موسی الرضا(ع) در خارج شهر نوغان، در دهکده‌ای به نام سناباد، در مشهدی نیکو بنیاد شده است.

و اندک‌اندک نام «سناباد» در پرتو نام «مشهد» فراموش می‌شود ...
اینک سخن در این است که چرا این خطه را «مشهد» نام داده‌اند و این اسم پرآوازه که از دوازده قرن پیش بدین سو، شهرتی روزافزون یافته؛ به حدی که اینک حتی بدون هیچ افزوده‌ای بر شهری که گرد مزار و بارگاه امام رضا علیه‌السلام واقع شده، اطلاق می‌شود؛ به چه معنی است؟ همان گونه که بیشتر نویسندگان و پژوهندگان تاریخ مشهد، به‌ویژه مشهدپژوهان معاصر، گفته‌اند چون پیکر مطهر امام رضا علیه السلام در این شهر مدفون است؛ بنابراین، این‌جا «محل شهادت امام رضا» و «مشهد» است و با همین اشاره‌ی کوتاه از کنار آن گذشته‌اند؛ چنانچه بدون پیش‌داوری به متون بالا بنگریم، خواهیم دید که در هیچ کدام از نوشته‌های نویسندگان، نشانه‌ای مبنی بر این که مشهد به عنوان محل شهادت به کار رفته باشد، به چشم نمی‌خورد.

نگاهی به کاربرد واژه مشهد در زبان عربی
مشهد از ریشه‌ی «شهــد یشهد» است. وقتی گفته می‌شود شهِد فلان علی کذا یعنی فلانی در باره‌ی آن چیز گواهی داد و زمانی که گفته می‌شود: شهد فلان هذا الامر یعنی فلان کس ناظر این کار بود. در آیات قرآن نیز همین معنی آمده است: مَا شَهِدنا مَهلکَ اهلِه ؛ یعنی قتل خانواده‌ی او را ندیدیم. در این میان، هر گاه این ناظر بودن به امری زمانی تعلق گیرد، معادل فارسی آن درک کردن و وارد شدن است، یعنی وقتی گفته می‌شود: شهـِد یومَ الجمعة، به این معنی است که روز جمعه را درک کرده است، اما اگر گفته شود شهد صلاة الجمعة یعنی در نماز جمعه حاضر شده است. حال به کلمه‌ی مشهد می‌رسیم که بدون هیچ تردیدی، اسم مکان از همین خانواده است، یعنی جایی برای شهادت. همه‌ی سخن‌هایی که تا این‌جا گفتیم و شواهدی که ذکر کردیم، برای این است که بگوییم؛ گرچه مشهد به هیچ معنایی جز «محل شهادت» نیست، اما این شهادت تنها و تنها به معنای کشته شدن در راه خدا نیست و می‌تواند برابرنهاده‌ای همچون «محل حضور»، «محل شهود» و «محل گواهی» هم داشته باشد؛ و کاربرد آن در میان عرب‌زبان‌ها هم همین است.

درنگی در معنای مشهد در لغت نامه دهخدا

علامه‌ی دهخدا نیز در لغت‌نامه، علاوه بر مشهد امام رضا علیه‌السلام و مشهد امام حسین علیه‌السلام، 15 منطقه‌ی دیگر را در نقاط مختلف سرزمین ایران برمی‌شمرد. بنابراین، واژه‌ی مشهد به صورت عموم برای اطلاق بر مزار و مقبره و بارگاه یا جایی که به نحوی مربوط و متعلق به بزرگان باشد، به کار می‌‌رود.

و حرف آخر اینکه مسجد، مشهد، زاویه و روضه را به یک معنا دانسته‌اند که در گذر روزگاران و با اختلاف سبک‌های معماری، گونه‌های مختلفی پیدا کرده است؛ گو این که همه‌ی این‌ها به معنای جایی مقدس است که برای عبادت و برکت جستن بدان روی می‌آورند. با این تفاسیر می‌توان نتیجه‌گرفت که برابرنهاده‌ی مشهد، به‌ویژه آن گاه که به نام فردی افزوده می‌شود؛ کلمات «محضر»، «آستان» و «بارگاه» است و مشهد امام رضا یا مشهد مقدس یا مشهد رضوی، یا نفس کلمه‌ی مشهد که اینک به‌تنهایی بر شهر مشهد دلالت دارد، به معنی آستان مقدس امام رضا است و جایی که امام در آن‌جا حاضر است که ما در پیشگاه او و در برابر دیدگان بیدار او ایستاده‌ایم و برای وارد شدن به آستانش اجازه می‌طلبیم:
اشهد انک تشهد مقامی‌و ترد سلامی‌... و این است معنی مشهد، نامی‌زنده و پویا، نمادی از زیستن و شهود و حضور...

شهر مشهد در یک نگاه
موقعیت جغرافیایی
شهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوی ب 200 کیلومتر مربع مساحت، در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضه آبریز کشف رود، بین رشته کوه‌های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا 9800 متر و فاصله آن از تهران 945 کیلومتر است.

ویژگی‌های جمعیتی
همچنین مشهد، در سده اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده ‌است ؛به گونه ای که در نخستین سرشماری رسمی‌ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت؛ این شهر با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود، در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری در سال ۱۳۸۵، همین جایگاه را داشته‌است.
براساس سرشماری عمومی‌نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ نفر بوده‌است.

جاذبه‌های گردشگری
پیشینهٔ بیشتر آثار تاریخی در این شهر به پس از قرن ۸ هجری می‌رسد که از آن‌جمله می‌توان به مسجد گوهر شاد،میل اخنگان،مسجد ملاحیدر،مسجد هفتاد و دو تن،گنبد خشتی و مصلای طرق اشاره کرد.
از شهر تاریخی توس نیز بناهایی مانند «گنبد هارونیه» برجای مانده‌است. «بازه هور» نیز از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدوده شهر است که زمان ساخته‌شدنش را قرن سوم میلادی تخمین می‌زنند. آرامگاه افرادی چون نادرشاه و فردوسی و نیز مدارسی چون عباسقلی خان از دیگر آثار تاریخی موجود در این شهر است.
ییلاقات اطراف مشهد، به خصوص شاندیز و طرقبه، زشک، نغدر، جاغرق، کوهسنگی،پارک جنگلی وکیل آباد و بوستان ملت و آبشار اخملد نیز از جمله مکان‌های تفریحی مورد توجه گردشگران هستند.

وضعیت اقتصادی
مشهد به جهت دامپروری و صنعت از اهمیت زیادی برخوردار است. در زمینه کشاورزی، دشت مشهد دارای اراضی مزروعی گسترده است و زراعت اصلی آنها گندم، جو، چغندر قند، پنبه، علوفه و... است و باغات میوه نیز از وسعت قابل ملاحظه‏ای برخوردار است. محصولات عمده مشهد سیب، گلابی، هلو، گوجه فرنگی، گیلاس، آلبالو و... است. مراتع مشهد نیز اکثرا ییلاقی است و مستعد داشتن گونه‏های علوفه‏ای، دارویی و صنعتی می‏باشد. مساحت مراتع مشهد، حدود 1866000 هکتار است که مراتع مصنوعی به مساحت 2000 هکتار و مساحت جنگلها حدود 22500 هکتار است که 15000 هکتار آن شامل جنگلهای پسته و 7500 هکتار شامل جنگلهای ارس است. درختان موجود در جنگلها، زبان گنجشک، اقاقیا، افرا، بید، کاج، سرو خمره‏ای و سرو نقره‏ای‏ است. مشهد از نظر پرورش دام و طیور نیز از اهمیت برخوردار است.

صنایع موجود در مشهد
صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی، کانی غیرفلزی، صنایع قطعه سازی وفولاد کشاورزی از عمده‌ترین صنایع مشهد محسوب می‌شوند همچنین مشهد دومین قطب تولید خودرو در ایران است.

وضعیت صنعتی
مشهد به دلیل وجود منابع معدنی مختلف و تمرکز مراکز تولیدی و صنایع خوراکی، نساجی، برق، الکترونیک، شیمیایی، دارویی، سلولزی و صنایع دیگر فلزی و غیر فلزی، بویژه صنایع دستی دارای اهمیت است و صنایع دستی مهم آن از جمله فرش بافی (قالیچه و گلیم)، نمدمالی، پوستین دوزی، سنگ تراشی، قلمزنی روی سنگ، سفالگری، سبد و حصیربافی، فرآورده‏های چوبی، فلزی و نقاشی روی چرم، مورد توجه زایران و مسافران است. در شهر مشهد به عنوان صنعتی‏ترین قسمت استان خراسان؛ بیشترین فعالیتهای اقتصادی در بخش کشاورزی، صنایع غذایی، صنایع ساختمانی، نساجی و پوشاک انجام می‌شود. صنایع غذایی فعالیت اساسی را در بخش صنعت مشهد تشکیل می‏دهند و مشهد در صنعت قند کشور، مقام برجسته‏ای دارد و یکی از صادرات عمده مشهد به خارج از منطقه است.

همچنین در این بخش، در بیش از پانصد واحد تولیدی و کارخانه، انواع رشته‏های صنایع غذایی شامل قند، شیر پاستوریزه و مواد لبنی، آرد، کمپوت، نوشابه‏های غیر الکلی، آبمیوه و دیگر مواد غذایی فعال است. در بخش صنایع نساجی، ریسندگی، پشم بافی، نخ تابی، بافندگی و نساجی تریکو تولیدات مختلف و متنوعی به بازار فروش عرضه می‏شود و در بخش صنایع فلزی تولیدات مختلف اعم از در و پنجره‏، کابل، سیمهای برق، الکتروموتور و تراش فلزات انجام می‏شود و مهمترین تولیدات در بخش صنایع کانی غیر فلزی، آجرماشینی، آجرفشاری، پانل و فرآورده های عایق سنگی می‌باشد. در بخش صنایع دستی نیز تولیدات مختلف در رشته‏های دستباف، فیروزه، سنگ و محصولات تولیدی کارگاههای پوستین دوزی، قلمکاری، قلاب‌دوزی و قالی‏بافی برای فروش به بازارهای مشهد عرضه می‏شود.
در زمینه موقعیت صنعتی نیز شهر مشهد از گذشته به عنوان یک شهر زیارتی و سیاحتی مطرح بوده و در حال حاضر علاوه بر اهمیت زیارتی و سیاحتی از جهت فرهنگی، علمی‌و سیاسی و اقتصادی اهمیت یافته است، به طوری که به دلایل مختلف، از جمله حضور بیش از 12 میلیون مسافر و زایر در هر سال و قرارداشتن در مسیر بزرگراه آسیایی، از امکانات اقتصادی و تجاری ویژه‏ای برخوردار شده است، چنان که هم اکنون مرکز اداری یکی از مهمترین گمرگات ایران در مشهد قرار دارد. زایران و مسافران عامل اصلی رونق و اهمیت بازرگانی در مشهد بوده‏اند و عامل دیگر قرار داشتن مشهد در مسیر بزرگراه آسیایی است که بازارهای متعدد در این شهر ایجاد شده است.
تعداد زیادی کارگاههای خاص تولیدات کالاهای مورد نیاز زایران در مشهد وجود دارد که سوغاتی های مشهد از جمله: زعفران، زیره، خشکبار، نبات، مهر و تسبیح و دیگر محصولات را بسته‏بندی نموده، در معرض فروش قرار می‏دهند از مراکز بزرگ تجاری این شهر می‌توان به زیست‌خاور، الماس شرق، پروما، تابان، کیان و بازار رضا اشاره کرد.

علاوه بر اهمیت صنایع در مشهد، صنعت جهانگردی نیز در این شهر از اعتبار و اهمیتی ویژه برخوردار است و به دلیل وجود جایگاه زیارتی و امکانات سیاحتی و گردشگری، مشهد به عنوان یکی از مهمترین قطب های گردشگری در جهان اسلام و ایران اسلامی‌مطرح است، به طوری که سالانه بین 12 تا 14 میلیون زایر و مسافر در ایام مختلف سال بویژه نوروز و تابستان و ایام مذهبی و اعیاد به مشهد سفر می‏کنند تا ضمن برخورداری از فیوضات معنوی سفر و زیارت بارگاه ثامن الحجج(ع) از جاذبه‏های توریستی این شهر نیز دیدن کنند.

وضعیت فرهنگی
شهر مشهد به میمنت وجود مرقد مبارک ثامن الحجج (ع) از گذشته‏های دور از قطب های مهم مذهبی و علمی‌محسوب می‏شود؛ به گونه‏ای که در حال حاضر، مشهد به دلیل وجود امکانات مختلف فرهنگی از قبیل حوزه‏های علمیه، مراکز دانشگاهی، پژوهشی و تحقیقاتی متعدد و مراکز مختلف تحصیلات پیش‏دانشگاهی، انجمنهای مذهبی، علمی، ادبی، هنری، جلسات سخنرانی و وجود نشریات و روزنامه های مختلف، یکی از مراکز مهم فعالیتهای فرهنگی کشور به شمار می‏آید.

از دیگر امکانات فرهنگی در شهر مشهد، مجموعه های ورزشی و موزه‏ها می‌باشد که شامل 11 موزه آستان قدس رضوی، موزه نادری، موزه فردوسی و موزه تاریخ طبیعی خراسان و همچنین مراکز پژوهشی، و کتابخانه‏ها ست.
از جمله مهم ترین نشریات مشهد نیز می‌توان از روزنامه خراسان و روزنامه قدس که در سطح کشوری منتشر می‌شوند همچنین هفته‌نامه «شهرآرا» که مخصوص شهر مشهد است یاد کرد.

مشاهیر

و از جمله مشاهیر برخاسته از این خطه نیز می‌توان از:
رهبر فقید انقلاب حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای،ملک الشعراء بهار،مهدی اخوان ثالث، عماد خراسانی، محمدرضا شجریان، شیخ محمود حلبی، حسین ملک، سید محمد حسین حسینی طهرانی،آیت‌الله سید علی سیستانی،آیت‌الله سید حسن طباطبایی قمی‌، آیت‌الله میلانی، آیت‌الله خزعلی، آیت‌الله علی فلسفی،آیت‌الله حسین وحید خراسانی، آیت‌الله مروارید، آیت‌الله حسین نخودکی و آیت‌الله مومن نام برد.

دانشگاه‌ه
از جمله مراکز آموزش عالی این شهر می‌توان به دانشگاه فردوسی مشهد،دانشگاه علوم پزشکی مشهد،دانشگاه خیام مشهد،دانشگاه خاوران،دانشگاه آزاد اسلامی‌مشهد،دانشگاه آزاد اسلامی‌مشهد - دانشکده فنی سما،دانشگاه پیام‌نور مشهد،موسسه آموزش عالی سجاد مشهد،موسسه آموزش عالی بهار،موسسه آموزش عالی توس مشهد،دانشکده فنی شهید منتظری،دانشگاه امام رضا،مدرسه علمیه آیت‌الله‌العظمی‌خویی اشاره کرد.

محله های قدیمی ‌شهر مشهد
هسته اولیه شهر مشهد به تدریج از به هم پیوستن سه کانون یعنی شهرک نوقان، قریه سناباد و مجموعه حرم مطهر حضرت رضا(ع) به وجود آمده است . حرم مطهر در میانه دو کانون دیگر با فاصله تقریبی 5/1 کیلومتر قرار داشته‌است، شهرک نوقان نیز در ابتدای شکل گیری هسته اولیه شهر نسبت به دو کانون دیگر از اعتبار بیشتری برخوردار بوده و در شمال حرم مطهر قرارداشته است.
کانونهای عمده سکونتی دو قریه سناباد و شهرک نوقان بودند که در مراحل اولیه شکل گیری شهر به تدریج مسیر این کانونهای جمعیتی تا حرم مطهر به شکل طولی به کاربری مسکونی تبدیل شده‌است، به ویژه مسیر سناباد به حرم که علاوه بر راه زیارتی کانال آبیاری اراضی پیرامون نیز محسوب می‌شد. همزمان با رشد تدریجی شهر مسیر کاروانی منتهی به حرم به ویژه مسیر دروازه قوچان در شمال غربی و پایین خیابان در شرق نیز اشغال شد و در نتیجه پتانسیل کانونهای نوقان و سناباد در مقایسه با هسته زیارتی کاهش و رشد فیزیکی شهر تحت تاثیر کانون مذهبی آن قرارگرفت.

خیابان بالاخیابان (حرم تا دروازه قوچان) و پایین خیابان (حرم تا پنجراه ته خیابان) تعریض گردیدند و به تدریج محلات شهر در پیرامون کانون های اولیه (نوقان و سناباد)،دروازه های شهر و مسیرهای ارتباطی شکل گرفت البته علاوه بر عوامل مذکور مسایل قومی‌، زبانی، منشاء سکونت اولیه و مذهب در شکل دهی محلات شهر نقش عمده ای را ایفا کردند.

تعداد محلات مشهد در آینه تاریخ

گرچه برخی اختلافات بین مفسران بر سر تعداد محلات مشهد وجود دارد اما «فریزر» تاجر انگلیسی در سال 1821میلادی تعداد محلات شهر مشهد را 32 و «صنیع الدوله» در مطلع الشمس به سال 1302 تعداد محلات بزرگ را 9 و کوچک را10 مورد ذکر می‌کنند .«زین العابدین ابن محمدولی میرزا» نیز که در زمان ناصر الدین شاه قاجار و حکمرانی رکن الدوله به مشهد آمده و سکنه مشهد رضوی را سرشماری کرده از 6 محله به اسم سراب،سرشور،عیدگاه،پایین خیابان،نوقان،بالاخیابان نام برده است.

اما امروز خیابان علیا(بالا خیابان )، خیابان سفلی (پایین خیابان )، سراب، چهارباغ، عیدگاه و نوقان را به عنوان محلات بزرگ و پاچنار، ارگ، سرسوق، سرحوضان، جدیدها، سرویها، تپ‌المحله،غیرشمارها(سیاهان)،کشمیریها،چاه‌نو را محلات کوچک می‌شمارند.

شهر های خواهر خوانده مشهد

همچنین سانتیاگو دکومیوستلا در اسپانیا و کوالالامپور در مالزی و لاهور پاکستان به عنوان شهرهای خواهرخوانده مشهد شناخته شده اند.

منابع