مسجد بانو گوهرشاد

       مسجد پر جلال گوهرشاد، از باشکوه ترین و زیبا ترین مساجد ایران اسلامی است، یادگار یک معماری باستانی است از عهد تیموری در سمت قبله حرم که صحن جنوبی آستانه مبارکه را تشکیل می دهد و بنا به دستور گوهرشاد همسر شاهرخ تیموری در سال 821 هجری قمری زیر نظر معمار بزرگ ،«قوام الدین شیرازی» ساخته شده است . کاشی‌کاری مسجد، نمونه‌ای از شاهکارهای عهد تیموری است. طاق‌‌های گنبدی شکل مسجد و مناره‌‌های آن با ویژگی و تزیینات خاص و با استفاده از سبک مقرنس، همچنین نقوش و خطوط دیواری بر روی زمینة‌ گچی و معرق‌کاری ممتاز ، جلوه‌‌های بی‌نظیری را به نمایش گذاشته است.
       مسجد جامع گوهرشاد نمونه کامل و برجسته هنر ایرانی است که تمام خصوصیات و ویژگی‌‌های معماری سنتی در آن به‌کار رفته است.
       «روی گونزالس دوکلاویخو» سفیر اسپانیا که در آن زمان تاسیس مسجد گوهرشاد مشهد را دیده است، از شکوه و عظمت بارگاه و گنبد نقره ای آن یاد می کند.
       نام بانوگوهرشاد، بانی مسجد در دو محل با کاشی معرق نگاشته شده، یکی بر کاشی معرق به رنگ زرد و خط ثلث در قسمت بالای در نقره‌ای که به دارالسیاده می‌رود و دیگری بر کتیبه ایوان مقصوره که به خط زیبای شاهزاده بایسنقرکه از برترین ثلث نویسان عهد تیموری است، می‌باشد.در این کتیبه تاریخ بنای مسجد بر کاشی معرق درج شده است. در قسمت وسط نیز کتیبه‌ای به نام محمد رضا امامی وجود دارد. شیوه معماری این مسجد به سبک معماری مساجد چهار ایوانی ایران است و در طی سا‌ل‌ها گنبد آن چهار بار مورد مرمت قرار گرفته‌است.
       گلدسته هاى مسجد گوهرشاد  به طول 43 متر که تماما کاشی‌کارى است، از کف مسجد شروع مى شود و تا بالاتر از ایوان مقصوره امتداد مى یابد. در تمام نماى این دو گلدسته نقش و نگار زیبا و گره چینى هاى هنرمندانه و استادانه به چشم مى خورد. این بنا دارای کتیبه های متعدد می باشد. . در زیر اتاقک مناره ها و در پایین ترین قسمت آنها، دو کتیبه است. کتیبه بالایى شامل آیات قرآنى و کتیبه پایینى دربردارنده اشعار فارسى و تاریخ بناى آن است. بالاى کتیبه تحتانى ، جمله لا اله الاّ الله و در میان دو کتیبه اسماى حسناى الهى تکرار شده است.
       منبر صاحب الزمان در کنار محراب ایوان مقصوره  به لحاظ قدمت ، حایز اهمیت است . این منبر به دست استاد محمد نجار خراسانی منبت کار معروف عصر فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است . به کارگیری چوب گردو و گلابی با شیوه ی منبت کاری و بدون به کار رفتن میخ ، این اثر را بسیار ارزشمند و هنری کرده است . . منبر صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در سال 1325 هـ.ش توسط مرحوم استاد «حیدر نیکنام گلپایگانی» مرمت شد.
       کاشی های معرق نفیس ، همه ی اضلاع مسجد را پوشانده و تمام دیوارها به اسماء الله ، آیات قرآن و احادیث تزیین شده است .
گنبد رفیع مسجد برفراز ایوان مقصوره ، برعظمت این بنا افزوده است . ارتفاع گنبد حدود 41 متر و فضای خالی بین دو پوشش گنبد، 10 متر است. سطح خارجی این گنبد با آجر لعابدار و کتیبه ای به خط کوفی تزیین شده است .
محراب، یک پارچه از سنگ مرمر با تزیینات و کنده‌کاری و کتیبه‌ای در میان مقرنس‌کاری‌‌های آن، نمایانگر هنر آن دوران است
مسجد گوهرشاد مربع شکل و ابعاد آن 65/51 در 30/56 و افزون بر 9410 متر مربع مساحت دارد. گنبد خانه ی پشت ایوان مقصوره با شبستان های یک طبقه ، بخش های مختلف را به هم مرتبط می کند .ایوان جنوبی مسجد به نام ایوان مقصوره، با حدود 500 متر مربع مساحت، 37 متر طول و 5/25 متر ارتفاع، از باشکوه‌ترین ایوان‌‌های مسجد است.
        و ایوان شمالی معروف به ایوان دارالسیاده است . ایوان شرقی ، ایوان اعتکاف است و ایوان غربی ، ایوان شیخ بهاء الدین نام گذاری شده است . . مسجد دارای  هشت شبستان کوچک و بزرگ است. دو شبستان بزرگ در دو طرف ایوان مقصوره و هر یک دارای چهل ستون که بر آنها طاق های ضربی به سبک تیموریان زده شده، در دو طرف ایوان شرقی دو شبستان و در دو سمت ایوان شمالی نیز دو شبستان کوچک دیگر واقع است.
       دو ایوان شرقی و غربی مسجد با معرق‌کاری ممتاز و کتیبه‌‌هایی به خط ثلث آن را به رواق امام خمینی و بست شیخ بهایی مرتبط می کند .
       این مسجد در طول زمان دچار صدمات انسانی و طبیعی زیادی دیده است؛ از جمله در زمین لرزه سال 1084 هـ.ق، ایوان مقصوره صدماتی دید که مورد بازسازی قرار گرفت. مرمت‌‌های دیگر مسجد پس از گلوله باران روس‌‌ها در سال 1330 هـ.ق بود که به صدمه دیدن گنبد و ایوان‌‌های مسجد انجامید. گنبد و ایوان مقصوره و ایوان‌‌های شرقی و غربی مسجد در سال 1339 هـ.ق مورد بازسازی اساسی قرار گرفت.

       ماجرای کشتار و سرکوب مردم به دستور رضاشاه به مناسبت اعتراض به تغییر لباس در سال ۱۳۱۴ درست چند ماه قبل از واقعه کشف حجاب نیز در این مسجد رخ داده‌است.