مدارس

 

 مدارس

-مدرسه میرزا جعفر
-مدرسه مستشاریه
-مدرسه پایین‌پا
-مدرسه باع رضوان
-مدرسه خیراتخان
-مدرسه دودر
 

 

 

 

مدرسه میرزا جعفر
 
موقعیت
       این بنای باشکوه در جوار حرم مطهر امام رضا(ع) در قسمت شمالی صحن انقلاب واقع است که از شمال و شرق به ساختمان جدیدالاحداث دانشگاه رضوی، از جنوب به صحن انقلاب و از غرب به بست شیخ طبرسی محدود می‌شود.

 
پیشینه تاریخی
       این مدرسه در زمره بناهای تاریخی است که در دوره صفویه به هنگام سلطنت شاه عباس دوم 1052ق. به هنگام روابط حسنه دولت ایران با گورکانیان هند در شهر مشهد ساخته شد. این مدرسه را دو برادر به نامهای «میرزا محمد طاهر مشهور به وزیرخان و «میرزا محمد جعفر» مشهور به سروقد، از فرزندان «میرزا تقی مشهدی» و اعقاب خواجه شمس الدین جوینی در سال 1059ق. ساخته‌اند و در سال 1079ق. موقوفات گرامندی را بر آن وقف کرده‌اند. ولی از آنجا که میرزا جعفر، تصدی ساخت آن را برعهده داشته و رقباتی هم وقف مدرسه کرده است مدرسه به نام او مشهور شده است (وی از بازرگان معروف خراسان بوده که با هندوستان داد و ستد داشته است.

       تاکنون این مدرسه یکی از معتبرترین و مهمترین مراکز تدریس، تحصیل و بحث و پژوهش علما، استادان و چهره‌های برجسته علمی و دینی و سالها به عنوان مرکز حوزه علمیه مشهد شناخته می‌شده همچنان که اکنون نیز با الحاق به دانشگاه رضوی نقش ارزشمندی را داراست.

ویژگیهای معماری

       مدرسه میرزا جعفر دارای دو در ورودی بود که یکی در درون صحن انقلاب و دیگری که غالباً بسته بود ـ درون بازارچه نقیب (نقاره‌خانه) قرار داشت. این در ورودی به کاشیکاری زیبایی آراسته بوده است طلاب معمولاً از در ورودی صحن عتیق (انقلاب) رفت و آمد می‌کردند.

       در بخش زیرین مدرس بزرگ جنوب مدرسه، در سردابی، مقبره دانشمند بزرگ شیعی شیخ حرعاملی وجود دارد که پیشتر در ورودی آن از داخل مدرسه باز می‌شد و از صحن فقط یک پنجره مشبک فلزی داشت که مردم از همین پنجره به زیارت می‌پرداختند. اما در حال حاضر برای مقبره مذکور در ورودی مخصوصی از داخل صحن انقلاب تعبیه شده است.

       بی گمان این بنای تاریخی از نظر کاشیکاری و خطاطی کم‌نظیر از دیگر مدارس علمیه مشهد اصیل‌تر و کهن‌تر است؛ به ویژه که دو کتیبه بزرگ سر در ورودی و سر در مقابل آن حاوی درود و صلوات بر چهارده معصوم منسوب به خواجه نصیر است و به خط مدرس مدرسه میرزا جعفر یعنی محمد رحیم (به سال 1091ق.) می‌باشد. نوع خط این کتیبه با خط سر در ورودی سابق مدرسه که به بازارچه نقیب باز می‌شد مطابقت دارد. بخشی از خطوط موجود مدرسه میرزا جعفر، در دوره ناصرالدین شاه قاجار، در زمان ظهیرالدوله محمد ناصرخان، نایب التولیه و استاندار وقت (1285ق.) به خط محمدحسین شهیدی نگاشته شده است.

       در دو کتیبه موجود در سمت راست و چپ ورودی، دو حدیث از امامان معصوم بر زمینه سبز با کاشی سفید نوشته شده و در بخش زیرین این دو کتیبه، دو طرح قالیچه نمای بسیار زیبا جای گرفته است.

       از جمله گنجینه‌های نفیس مدرسه میرزا جعفر، گچبریهای زیبای در ورودی مدرسه بود که متأسفانه با گذشت زمان نابود شده است.

        از دیگر نفایس مدرسه میرزا جعفر می‌توان ایوان شمالی مدرسه را نام برد که دارای مقرنس، کاشیکاری معرق و کتیبه‌های بسیار زیبا و کم‌نظیر است که در تخریب مدرسه این ایوان نفیس و کتابخانه آن به صورت اولیه باقی ماند و هیچ آسیبی به آن نرسید.

 

کتابخانه قدیمی

       همزمان با احداث مدرسه میرزا جعفر کتابخانه‌ای زیبا، دارای جنبه‌های تاریخی، هنری و معماری، توسط بنیانگذار مدرسه ساخته شد. این کتابخانه دارای گچبری و نقاشیهای ارزنده‌ای است که در آنها، از آب طلا استفاده شده و از این حیث نیز معماری کم‌نظیری عرضه شده است در بخش داخلی کتابخانه طاقچه‌های متعدد گچی برای چیدن کتاب در نظر گرفته شده است. در زیر سقف گنبدی شکل کتابخانه علاوه بر گچبریهای در خور توجه نقاشیهای بسیار زیبایی ترسیم شده است که اکنون نیز به صورت نخستین برجای مانده است.
این کتابخانه تا چندین سده پس از تاسیس، کتابهای در خور توجه بسیاری داشت ـ از جمله شماری کتابهای نفیس و ارزنده خطی ـ که متأسفانه پس از روبرو شدن حوزه‌های علمیه با مشکلات فراوان و تعطیلی بسیاری از مدارس در دوره حکومت رضاخان، کتابخانه نیز رو به نابودی گذاشت و در سال 1312ش. کتابهای آن به مدرسه نواب منتقل شد.

       سرانجام پس از گذشت حدود 20 سال بار دیگر کتابخانه مدرسه به همت علما افتتاح شد و کتابهایی که به مدرسه نواب منتقل شده بود مسترد و تعدادی کتاب نیز به مدرسه وقف شد. تعداد کتابهای این کتابخانه در سال 1346 حدود 3 هزار جلد تخمین زده شده که حدود 300 جلد آن خطی بوده است.

کتیبه‌های مدرسه
       این اثر تاریخی از نظر خطوط و کتیبه‌های متنوع و زیبا همانند نمایشگاهی از خط هنرمندان اسلامی است که احادیث حکیمانه و گرانقدر معصومین(ع) را بر کاشی معرق به نمایش گذاشته است.

 

تعمیرات
       در زمان حکومت نادرشاه، به این مدرسه تاریخی و زیبا بی توجهی شد و موقوفات ارزنده آن در اختیار دولت قرار گرفت و حکومت مرکزی نیز عواید آن را در اختیار افراد خاصی گذاشت. از این رو، مدرسه میرزا جعفر، آن رونق پیش خود را از دست داد و طلاب کمتر از آن بهره گرفتند. به مرور زمان ویرانی بر آن حاکم شد تا اینکه در سا ل1285 ق. در زمان محمد ناصرخان ظهیرالدوله استاندار وقت خراسان مدرسه میرزا جعفر (احتمالاً به دستور ناصرالدین شاه) تعمیر اساسی شد.

       از فرمان ناصرالدین شاه نسبت به تعمیر مدرسه بر می‌آید که ظهیرالدوله، استاندار وقت به تعمیر مدرسه اقدام کرده و نیمی از درآمد مزرعه «سیس آباد» را به تعمیر و دیگر مصارف مدرسه اختصاص داده و تولیت آن را به فرزندان خویش واگذار کرده است. پس از این مرمتها مدرسه بار دیگر سامانی یافت و طلاب زیادی به تحصیل در آن مشغول شدند. در سال 1315، در پی کشف حجاب قانون ملبس شدن روحانیان فقط در صورت داشتن مجوز، محدودیت روحانیت و نیز سخنانی از این نوع که در دست نیست که هر بیسوادی و نالایقی «عمامه» به سر بگذارد و مردم را به اسلام بدبین نماید و به روحانیت صدمه بزند و در ادامه سیاستهایی از این نوع روحانیان اصیل و آگاه مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و مدارس علمی بسیاری رو به تخریب و نابودی گذاشت. تعداد زیادی از عالمان و روحانیان مبارز و معروف مشهد دستگیر و به شکنجه، تبعید و اعدام محکوم شدند و بدین ترتیب حوزه علمیه مشهد با نابسامانی شدیدی روبرو شد.

       مدارس دینی خاستگاه عالمان و روحانیان برجسته و عالی‌قدر ـ به انبار چوب و مصالح ساختمانی تبدیل و یا به اداره فرهنگ آن زمان واگذار شد تا به عنوان مدارس جدید استفاده شود.

       به این ترتیب مدرسه میرزا جعفر نیز بار دیگر نابسامان شد و این مدرسه مهم علوم دینی به انبار تدارکات آستان قدس رضوی و محل نگهداری هیزم و چوب شد که سرانجام این اقدامات باعث ویرانی بنا گردید.

       پس از پیروزی انقلاب اسلامی مدرسه‌های خیراتخان، پریزاد، دودر، بالا سر و نواب که تقریباً در آستانه نابودی کامل قرار داشتند با بهره‌گیری از معماری و هنر اصیل اسلامی و مهندسی نوین به شکلی زیبایی بازسازی شدند.

       مدرسه میرزا جعفر نیز که به صورت جدی ویران شده بود با رعایت معماری سنتی با نقشه و طرح سابق به شکل باشکوهی بازسازی شد.

موقوفات
       بنابر وقفنامه‌ای که میرزا جعفر در سال 1079ق. نوشته، موقوفات آن شامل حدود 30 دکان، یک آسیاب، دو تیمچه و دو حمام در شهر مشهد بوده است. در سال 1285ق. محمد ناصرخان ظهیرالدوله نیز مزرعه سیس‌آباد را وقف این مدرسه کرد.
 
       درآمد موقوفات این مدرسه در سال 1303 ق. سالانه 278 تومان و علاوه بر آن درآمد موقوفه ظهیرالدوله 180 تومان بوده است. بنابر وقفنامه که در اداره اوقاف موجود است، تولیت مدرسه باید به افراد ذکور واقف و در صورت انقراض آنها به اولاد اناث آن خاندان تفویض می‌شده است که به علل نامعلومی و شاید بنا به قرار گرفتن مدرسه در مجموعه اماکن حرم مطهر، این مدرسه در اختیار آستان قدس قرار گرفته است.

 

تولیت
       از متولیان پیشین مدرسه اطلاع چندانی در دست نیست. براساس شواهد و اسناد موجود، پیش از انقلاب اسلامی، تولیت مدرسه به عهده یکی از اولاد واقف به نام میرزا محمد باقر سروقدی از نسل ششم نوادگان واقف بوده و تولیت مزرعه سیس آباد نیز در اختیار وی و تحت نظارت حاج میرزا احمد کفایی قرار داشته است ولی در حال حاضر در اختیار آستان قدس رضوی قسمتی از دانشگاه علوم اسلامی رضوی است.

 

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی

       این مدرسه در طول بیش از سه سده از مهمترین کانون‌های علوم دینی در حوزه علمیه مشهد بود و تعداد زیادی از دانش‌پژوهان و محصلان علوم دینی در سطوح مختلف حوزوی زیر نظر بهترین استادان حوزه در آن مشغول تحصیل بودند. بنا به گفته آیت ا... خامنه‌ای این مدرسه مرکز معنوی حوزه علمیه مشهد بوده است.

       شمار طلبه‌های این مدرسه بنا به گفته فریزر سیاح انگلیسی بین 50 تا 60 نفر بوده است و دانشمندان و روحانیان بزرگی چون آیت ا... صدرالدین جزایری، آیت ا... غلامحسین محامی، حاج شیخ محمد باقر قاینی، آیت ا... شیخ محمدباقر قاینی از این مدرسه برخاسته‌اند.

 

وضعیت کنونی بنا
       این مدرسه با حیاط مستطیل شکل به ابعاد 55×33 مترمربع، با آب نمای زیبا و باغچه‌ای زیبا ساخته شده است. در ایوان در طرف شمال و جنوب مدرسه قرار دارد. ایوان شمالی در بازسازی مدرسه اصول تاریخی خود را حفظ کرد ولی پاره‌ای از کاشیکاری‌ها و کتیبه‌های آن مرمت شد. بر پیشانی این ایوان سوره «کوثر» با خط زرد ثلث به رنگ سفید، در زمینه لاجوردی، نقش بسته است در دو سوی ایوان، زیر کتیبه حاوی آیه‌الکرسی، دو تابلوی بسیار زیبا با کاشی معرق نقش بسته و در بالای تابلوی سمت راست و سمت چپ، به ترتیب عبارتهای «بسم الله الرحمن الرحیم» و «لا اله الا الله» نگاشته شده است. در قسمت داخلی ایوان، نزدیک سقف با خط نستعلیق به رنگ زرد، آیه الکرسی بر کاشی معرق به چشم می‌خورد. لچکی‌های ایوان نیز با کاشی معرق تزیین شده است. این ایوان حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر است و ازاراه آن تا حدود 80/1 سانتیمتر سنگ شده است. در قسمت بالای ایوان چهار تابلوی نفیس ساخته شده از کاشی رنگارنگ گل و بوته‌ای جای گرفته که به صورتی هماهنگ و یکدست زیبایی خاصی به آن بخشیده است.
       در زیر طاق ایوان با گچ مقرنس، تزیینی زیبا به چشم می‌‌خورد و در بخشهای پایین‌تر از اسم جلاله «الله» و برخی نامهای معصومین ذکر شده است. در داخل ایوان 3 حجره قرار دارد که سر در آنها با کاشی هفت رنگ تزیین شده و با خط نستعلیق زرد رنگ آیات «انا فتحنا» و «نصر من الله» بر سر در حجره وسط ایوان و «بسم الله الرحمن الرحیم» بر سر در دو حجره جانبی آن به کتابت درآمده است. ایوانچه قسمت فوقانی ایوان، مربوط به یکی از حجره‌های داخل آن، با سقف مقرنس تزیین شده است ایوان جنوبی مدرسه بین هشتی ورودی و حیاط مدرسه قرار گرفته است و حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر و ازاره آن تا ارتفاع 80/1 سانتیمتر سنگ است. در چوبی دو «لت» بزرگی در وسط ایوان جنوبی قرار گرفته است. بر سر ستونهای ایوان صلوات چهارده معصوم خواجه نصیر و نام خطاط و مدرس مدرسه به خط سفید بر زمینه لاجوردی به کتابت درآمده و در دو سوی ایوان در زیر این کتیبه دو لوح زیبا با کاشی معرق تزیین شده که بر لوح سمت راست «بسم الله الرحمن الرحیم» و بر لوح سمت چپ «لا حول و لا قوه الا بالله» نقش بسته است. بر حاشیه داخل ایوان حدیثی از پیامبر اکرم(ص) به خط ثلث سفید رنگ نوشته شده است. بر پیشانی ایوان جنوبی با خط ثلث به رنگ زرد و در زمینه لاجوردی عبارتی در مدح والی خراسان حک شده است.

       پشت بغل ایوان با کاشی هفت رنگ تزیین شده و در دو سوی ایوان چند اثر زیبای معرق به صورت قرینه قرار گرفته است.

       سقف ایوان مقرنس شده و در قسمت زیرین آن واژه‌ها و عبارتهای الله جل جلاله، محمد(ص)، علی(ع)، فاطمه(ع)، لا اله الا الله، الله اکبر، الله الصمد بر روی گچ کنده‌کاری و برخی رنگ‌آمیزی شده است.

       مدرسه دارای دو در است: در نخست، مشرف به صحن انقلاب و در جنوب مدرسه واقع است. این در، چوبی و دولت است که در داخل ایوانی با دهانه حدود 5 متر قرار دارد و از اره آن تا ارتفاع 5/1 متر سنگ شده است. بر کتیبه سر در حدیث معروف «اطلبوا العلم...» به چشم می‌‌خورد. در قسمت درونی ایوان آیاتی از قرآن با خط ثلث سفید رنگ بر زمینه لاجوردی نقش بسته و سقف ایوان نیز با کاشی و مقرنس تزیین شده است. در لچکی‌های ایوان از کاشی هفت رنگ استفاده شده و در وسط پیشانی ایوان عبارت «یا صاحب الزمان» نقش بسته است. در دوم مدرسه در شمال غربی، در بست طبرسی، دری «دو لت» است و کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

       مدرسه میرزا جعفر 69 حجره دارد. طبقه اول حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر است و دیوار حجره‌ها و ایوانچه‌ها آنها با کاشی معرق تزیین شده است. بر روی تمام پیشانی حجره‌های طبقه اول احادیثی از ائمه اطهار به خط ثلث سفید به کتابت درآمده است. در زیر سقف برخی ایوانچه‌ها گچ‌کاری مقرنس و برخی دیگر یزدی‌بندی ساده‌ای شده است.
       در دو سوی هشتی ورودی مدرسه، مدرس و مسجد که هر کدام دارای تزیینات زیبایی است.

       لازم به ذکر است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی از ادغام دو مدرسه میرزا جعفر و خیراتخان، همراه با افزایش ساختمانهای جدیدی به آن دو، دانشگاه علوم اسلامی رضوی تأسیس شد.

 

مدرسه مستشاریه (سید میرزا، ملاتاج)

 

موقعیت:
        این مدرسه در شمال غربی صحن انقلاب اسلامی (عتیق)، متصل به مدرسه میرزا جعفر، پشت ایوان عباسی قرار داشته است.

 

پیشینه تاریخی:

تاریخ احداث بنای مدرسه مستشاریه به طور دقیق معلوم نیست، اما از منابع تاریخی چنین بر می آید که این مدرسه در زمره چهار مدرسه‌ای است که در روزگار شاهرخ میرزا (805-807ق) احداث شد. (مدرسه دو در، پریزاد، بالا سر)

       در زمان سلطنت شاهرخ، یکی از امیران و بزرگان عصر به نام سید میرزا در قسمت شمال بیوتات متبرکه، در قسمتی از محل کنونی صحن انقلاب، مدرسه وسیع و بزرگی بنا کرد که به نام سازنده آن، سال‌ها به مدرسه «سید میرزا» مشهور بود و طلبه‌های زیادی در آن به تحصیل می‌پرداختند. به هنگام زیارت شاه عباس صفوی از حرم مطهر امام رضا(ع) در سال 1021 ق، وی دستور توسعه صحن عتیق (انقلاب) را صادر کرد. در خلال توسعه این صحن قسمتی از مدرسه سید میرزا تخریب و بقیه مدرسه به «ملاتاج» معروف شد.
احتمالاً علت نامگذاری مدرسه به این نام، تعمیر مدرسه توسط فردی به نام «ملاتاج» است.

       نویسنده «مرآه البلدان» در این باره می‌نویسد:
       این مدرسه در پشت سر ایوان شاه عباس صفوی در صحن انقلاب (عتیق) واقع است، ایوان شاه عباسی مقابل ایوان طلاست. در مدرسه ملاتاج جز گلدسته طلای نادری آثاری باقی نیست.
 

تعمیرات

       این بنا با گذشت زمان و بی توجهی، رو به ویرانی نهاد. فریزر جهانگرد انگلیسی در سفری که به مشهد به سال 1237 ق. درباره تعمیرات این مدرسه چنین می‌نویسد: «در مدرسه ملاتاج که حالا هیچ طلبه ندارد و فقط جای توقف زوار است...»‍

       این سخن بیانگر ویرانی و بی توجهی به این مدرسه است تا اینکه در سال 1290ق. میرزا محمدرضا سبزواری معروف به مستشار الملک (در آغاز لقب میرزا محمد رضا مستوفی سبزواری (1308ق.) مستشار التولیه بود که به سال 1284ق. به مستشار الملک و در سال 1300 ق در سفر دوم ناصرالدین شاه به خراسان مؤتمن السلطنه تغییر یافت. وی چندین سال پیشکار مالیه (وزیر مملکت خراسان) بود و سرانجام در سال 1308ق، در دارسیاده به خاک سپرده شد). پیشکار مالیه خراسان به تعمیر و مرمت اساسی این بنا اقدام کرد و موقوفاتی نیز به آن اختصاص داد و برای هر طلبه پنجاه من گندم و چهل من جو مستمری در نظر گرفت.

       نویسنده منتخب التواریخ درباره‌ی پیشینه‌ی تاریخی این مدرسه چنین می‌نویسد: مدرسه ملاتاجی مشهور به مدرسه مستشاریه واقع است در میان صحن عتیق، تاریخ اصلش معلوم نیست لکن تعمیرش را میرزا رضا مستشارالملک کرده (برخی از تاریخ‌نگاران، نوسازی بنای مدرسه مستشاریه را توسط مستشار الملک این چنین ذکر کرده‌اند: وی 22 فرزند داشت! و فقط یکی از فرزندانش، مرحوم شیخ مرتضی به تحصیل علوم اسلامی پرداخت از این رو این مدرسه را مرمت کرد و تولیت آن را به پسرش سپرد و املاک و دکانهایی وقف آن کرد) و تاریخ تعمیرش در حدود سنه 1290ق. است.

 

موقوفات
       موقوفات مدرسه‌ی مستشاریه عبارتند از: سه دانگ مزرعه کلمی واقع در تربت‌جام و چند باب مغازه که درآمد حاصل از موقوفات جهت روشنایی، تعمیرات و شهریه‌ی طلبه‌ها و حقوق متولی به مصرف می‌رسید.

 

تولیت
       نخستین بنیانگذار مدرسه سید میرزا نام داشته و احتمالاً خود نیز متولی مدرسه بوده است، وی متولیانی نیز پس از خود برای مدرسه برگزیده، ولی چون مدرسه رو به ویرانی نهاد پس از مدتی مستشارالملک تعمیراتی در آن انجام داد و سپس یکی از فرزندان خود به نام شیخ مرتضی را به عنوان تولیت مدرسه برگزید. سپس علی خان گرایلی از نوادگان دختری شیخ مرتضی سالها تولیت مدرسه را تا هنگام تخریب کامل آن بر عهده داشت.

 

برنامه‌های آموزشی و تربیتی

       این مدرسه دارای سابقه آموزشی دیرینه‌ای است و در آن صدها طلبه‌ی فاضل و برجسته در نزد استادان بزرگ حوزه‌ی علمیه مشهد به تحصیل و بالا بردن سطح علمی مشغول بوده‌اند که با کمال تأسف آمار دقیقی از تعداد طلاب و سادات مدرسه در دست نیست (پس از تجدید بنای مدرسه توسط مستشارالملک طلبه‌های ترک زبان قفقازی برای تحصیل علوم اسلامی از آن استفاده می‌کردند و در حجره‌های آن زندگی می‌کردند چنانکه از کتاب حدیقه الرضویه مستفاد می‌شود این مدرسه در زمان به توپ بستن حرم توسط روسها طلبه‌ی زیادی داشته است که روسها در همان روز آنها را به اسارت می‌گیرند)

 

وضعیت کنونی بنا
       یکسال پس از واقعه مهم مسجد گوهرشاد در سال 1315ش، این مدرسه متروک شد در این باره نویسنده شمس‌الشموس چنین می‌نویسد: سال 1315ش. پس از رفع غائله بهلول در خراسان مدرسه متروک گردید، حجره‌های قسمت غربی مدرسه را خراب کرده، ضمیمه‌ی دکاکین آستان قدس در بازار سنگ‌تراشها کرده و دکاکین را توسعه دادند بقیه مدرسه هم به مرور ایام به واسطه‌ی نزول برف و باران و متروک بودن و عدم توجه اولیای امور مخروبه شد. کارخانه کاشی‌پزی و برخی حجره‌های مدرسه در اطراف ایوان شاه عباسی و بازار سنگتراشها که به مدرسه تبدیل شده بود در سال 1354ش توسط نائب التولیه وقت جهت توسعه و بازسازی اطراف حرم مطهر تخریب شد و اندک آثار باقیمانده مدرسه نیز از بین رفت به طوری که اکنون هیچ اثری از این مدرسه تاریخی برجای نمانده است و باید متذکر شد البته قسمتی از این مدرسه ضمیمه دانشگاه علوم اسلامی رضوی گردید که در حال حاضر مورد استفاده‌ی طلاب قرار می‌گیرد.

 

مدرسه‌ی پایین پا (سعدیه)

موقعیت
واقع در جنوب صحن جدید حرم مطهر امام رضا(ع) و شرق مسجد گوهرشاد متصل به مقبره‌ی شیخ بهایی.

 

پیشینه‌ی تاریخی
       این مدرسه در شمار مدارس دوران صفویان جای می‌گیرد. بنیانگذار آن وزیر کل خراسان (متصدی امور مالی یا پیشکار مالیه خراسان) در عهد سلطنت شاه سلیمان صفوی به نام میرزا سعد الدین است که آن را در سال 1087ق. ساخت؛ از این رو در ابتدا مدرسه معروف به «سعدیه» یا «سعدالدین» بود، اما با گذشت زمان از آنجا که در اطراف مدرسه چند تیمچه و کاروانسرا شامل تعدادی مغازه معروف به پایین پا وجود داشته این مدرسه در بین مردم به مدرسه پایین پا مشهور شده است،

       البته براساس کتاب شمس‌الشموس سبب اصلی تسمیه مدرسه به پایین پا قرار گرفتن آن در سمت پایین پای حضرت رضا(ع) می‌باشد.

       نویسنده منتخب التواریخ از مدرسه‌ی مزبور چنین یاد می‌کند «این مدرسه در پشت مقبره شیخ بهایی واقع شده و سر درب این مدرسه به خط ثلث روی کاشی معرق کتیبه شده و الان ریخته شده و تاریخ آن 1086ق. است»

        فریزر جهانگرد معروف انگلیسی که حدود سال 1240ق. از این مدرسه بازدید کرده درباره‌ی آن می‌نویسد‌ «این مدرسه هم خیلی منظم است، یک باب حمام و کاروانسرا و بعضی دکاکین و املاک بر آن وقف است و پنجاه نفر طلبه در آن ساکن می‌باشند»

       نویسنده مطلع‌الشمس نیز این مدرسه را در زمره‌ی مدارس قدیمی برشمرده و کتیبه‌ی سر در آن را به طور کامل ذکر کرده است.
 

ویژگیهای معماری بنا
       معماری مدرسه مطابق با طرح و نقشه سایر مدارس قدیمی مشهد انجام گرفته است، حیاط وسیع مدرسه در وسط و ساختمان مدرسه در دو طبقه در چهار ضلع آن قرار داشته و دارای دو در ورودی یکی در قسمت شرق و دیگری در قسمت غرب ساختمان مدرسه بوده است.

       نویسنده شمس الشموس در این باره چنین نوشته است «در جنوب مدرسه علی نقی میرزا که در مشرق گوهرشادست فضایی بود که برف انداز مدرسه بوده و در چهار طرف آن فضا دکاکین صحافی، زرگری و غیره بوده است که شکل تیمچه‌ای به خود گرفته به نام پایین پا موسوم بود، در طرف شرقی آن فضا مقبره مرحوم شیخ بهایی بوده که دوران صفویه ساخته شده بود و در قسمت جنوب شرقی و جنوب پایین پا پشت دکاکین دو باب مدرسه علوم دینی بود.
       مدرسه جنوبی آن تقریباً متروک شده محل کسب قرار گرفته (مدرسه جنوب شرقی آن معروف به سعدیه و دارای دو در خروجی یکی به محوطه پایین پا و دیگری به کوچه حمام میرزا مفتوح بود.

       مدرسه مزبور را مدرسه پایین پا هم می‌نامیدند و طلاب فاضلی در آن سکنی داشتند».

       بر سر در مدرسه کتیبه‌ای در مورد تاریخ احداث مدرسه به خط ثلث حک شده است قصیده‌ای نیز به خط نستعلیق در این محل نگاشته شده که اندکی چند بیت اول بر اثر مرمت نابود شده است. بر بالای در ورودی کتیبه ثلثی بر کاشی معرق جای داشته که تقریباً تمام آن از بین رفته است و تنها جمله‌ای در مدح و ستایش بانی مدرسه بر جای مانده است.
 در پایان کتیبه نام نویسنده به همراه تاریخ آن نوشته شده است از تحقیقات اعتماد السلطنه چنین بر می‌آید که مدرسه دارای دو ایوان بزرگ و تاریخی آراسته به کاشیکاری و گچبریهای نفیس زیبایی بوده است که به علت فرسودگی در طول زمان چندین بار مرمت شده که احتمالاً آخرین تعمیرات مربوط به سال 1289ق. بوده است.

موقوفات
       1- یک باب تیمچه به نام دارالزوار که در قسمت جنوب مدرسه قرار داشته است؛
       2- چندین باب مغازه متصل به مدرسه؛
       3- یک باب کاروانسرای باباعینی که در ضلع شرقی مدرسه قرار داشته است؛
       4- نصف سرای قزوینی‌ها که در حاشیه فلکه جنوبی قرار داشته؛
       5- شش دانگ از مزرعه التیمور واقع در بلوک تبادکان شهر؛
 
       عواید حاصل از موقوفات جهت روشنایی، تعمیر، حقوق خادم و شهریه طلاب به مصرف می‌رسید که البته پس از تخریب مدرسه و قسمتی از موقوفات از محل عواید موقوفات موجود، ماهانه حدود 40 ریال به طلاب حوزه علمیه شهر شهریه پرداخت می‌شد. درآمد کل موقوفات مدرسه قبل از تخریب بالغ بر 397 هزار و 125 ریال بود.

 

تولیت
       به علت مجهول بودن مدرسه، امور مدرسه زیرنظر اداره اوقاف قرار داشت که از سوی اداره اوقاف، تولیت آن به آیت‌ا...میرزا احمد [کفایی] واگذار شد که ایشان حجت الاسلام شیخ محمد فاضل بسطامی را به عنوان سرپرست مدرسه منصوب کرده بود.
اما پس از نابسامانی‌هایی که روحانیت به دنبال کشتار مسجد گوهرشاد در زمان پهلوی اول تحمل کرد، این مدرسه نیز به سرنوشت تلخ دیگر مدارس شهر دچار شد یعنی مدرسه تعطیل شد و طلاب از سکونت در آن منع شدند.
 
فعالیت‌ها و برنامه‌های آموزشی
       این مدرسه در دوران صفویه مانند بیشتر مدارس علمیه دارای رونق و اعتبار ویژه‌ای بود و شخصیت‌های برجسته علمی و بزرگان علم و دانش در آن به تدریس و بحث و فحص اشتغال داشتند و بدین ترتیب طلبه‌های فراوانی در آن به تحصیل علوم اسلامی می‌پرداختند. هر چند اطلاعات دقیقی از کیفیت برنامه‌های آموزشی، افرادی که در آن مشغول به تحصیل بوده‌اند در دست نیست، اما وجود عالمان و فرزانگان بزرگی چون میرزا ابوطالب فرزند میرزا علیرضا که از او به «فاضل کامل صاحب المفاخر و المناقب» یاد شده و حاج محمدحسن بیات، از دانشمندان و عارفان حوزه علمیه مشهد و همچنین شیخ عبدالکریم درگزی از استادان حوزه مشهد، نشانگر اهمیت و جایگاه علمی این مدرسه می‌باشد.

 

وضعیت کنونی بنا
       این مدرسه تاریخی در جریان احداث فلکه اطراف حرم مطهر در سال 1307ش. با تمام موقوفاتش تخریب شد و هم اکنون در آن محل کتابخانه، موزه، صحن امام خمینی و مقبره شیخ بهایی به مساحت 1398 مترمربع احداث شده است.

 

مدرسه رضوان (خواجه رضوان)
 
موقعیت

       این مدرسه در جنوب شرقی حرم مطهر واقع در محله عیدگاه - یکی از محله‌های قدیمی مشهد - قرار داشته که از سمت جنوب، شمال و غرب به منازل مسکونی و از سمت شرق به انتهای کوچه عباسقلی خان منتهی می‌شده است.

 

پیشینه تاریخی
       این مدرسه کوچک در زمان حکومت صفویان در سال 1096ق. توسط خواجه رضوان، از اشراف و بزرگان دوره صفویه احداث شد از این رو، در برخی از کتابهای تاریخی از آن به «خواجه رضوان» و «حاج رضوان» یاد شده و در سالهای اخیر به مدرسه رضوان معروف بوده است.

       نویسنده مطلع‌الشمس این مدرسه را در زمره مدارس قدیمی مشهد نام برده، ولی اشاره‌ای به تاریخ احداث و نوع معماری آن نکرده است.

       فریزر جهانگرد انگلیسی نیز درباره این مدرسه چنین می‌نویسد:
مدرسه حاجی رضوان، وسعتی ندارد، دو طلبه در آن ساکن و موقوفه آن چند باب دکان و حمام است.

ویژگیهای معماری بنا 

       مساحت مدرسه 250 مترمربع بود و حجره‌ها در چهار سمت حیاط مرکزی ساختمان در یک طبقه قرار داشتند. سطح صحن کوچک حیاط که در وسط مدرسه جای داشت حدود یک متر از کوچه مقابل پایین‌تر بود. مدرسه فقط هفت حجره داشت که پنج حجره، مختص سکونت طلاب بود و در هر حجره یک طلبه سکونت داشت.
       نمای داخلی و خارج ساختمان آجر خشتی ساده بود و هیچ‌گونه آرایه و یا گچبری خاصی در قسمت‌های خارجی بنا و حجره‌ها و سایر قسمت‌های ساختمان مدرسه وجود نداشت. از نقشه و معماری این مدرسه چنین برمی‌آید که واقف در ابتدا این ساختمان را برای استفاده جهت منزل مسکونی خویش احداث کرده و پس از مدتی آن را وقف سکونت طلاب - با شرایط خاصی - کرده است.
موقوفات
موقوفات مدرسه عبارت بوده‌اند از: شش دربند مغازه در بازار زنجیره؛ درآمد این مغازه‌ها بایستی برای نظافت، روشنایی و شهریه طلبه‌های مدرسه به مصرف می‌رسید و از آن جا که تعداد کل طلبه‌های مدرسه بنابر وقف‌نامه مدرسه هیچ‌گاه نمی‌بایست بیشتر از پنج نفر باشد از این رو طلبه های این مدرسه از نظر استفاده از امکانات رفاهی با توجه به شهریه نسبتاً مناسبی که - از محل موقوفات آن - دریافت می‌کرده‌اند وضعیت بهتری نسبت به طلاب سایر مدارس علمیه حوزه مشهد داشته‌اند.

 

شرایط سکونت در مدرسه

 
       واقف برای طلبه‌هایی که قصد سکونت در این مدرسه را داشتند شرایط ذیل را در نظر گرفته بود: 

       1- طلبه‌ها باید مجرد باشند؛
       2- بیشتر از 12 سال حق سکونت در مدرسه را ندارند؛
       3- نباید اهل دخانیات باشند؛
       4- طلبه‌های مدرسه حق بیتوته در غیر مدرسه مذکور را ندارند؛
       5- طلبه‌ها موظفند هر صبج و شب نیم جزء قرآن بخوانند؛
       6- در شب‌های جمعه موظفند در مجموع یک جزء قرآن بخوانند و ذکر مصیبی هم بکنند؛

 

تولیت
       از متولیان مدرسه به جز خواجه رضوان که از اعیان و بزرگان دوره صفویه بوده اطلاع دیگری موجود نیست. تولیت مدرسه پیش از تخریب در سال 1360ش. برعهده حاج آقای امین شهیدی و حاجیه خانم امین بوده است.

 

سابقه فعالیتها و برنامه‌های آموزشی
       این مدرسه دارای هیچ‌گونه برنامه آموزشی برای طلاب نبوده است و از امکانات آن فقط به عنوان مسکن طلبه‌ها استفاده می‌شده است. از افرادی که در این مدرسه ساکن بوده‌اند می‌توان به حجت‌الاسلام حاج میرزا حسن صالحی از استادان برجسته کنونی حوزه علمیه مشهد نام برد.

 

وضعیت کنونی بنا
       این بنای تاریخی بر اثر مرور زمان و عدم تعمیرات اساسی، در سال 1358ش. بر اثر ویرانی قابل استفاده نبود تا سرانجام در سال 1360ش. بنای آن به کلی نابود شد.

 

مدرسه علی نقی میرزا
موقعیت 

       واقع در مرکز مجموعه اماکن متبرکه حرم مطهر که از سمت شرقی به صحن نو (آزادی) از سمت غرب به کشیک‌خانه خدام و کتابخانه قدیمی، از سمت شمال به دارالسعاده و از سمت جنوب به محوطه پایین پای مبارک منتهی می‌شده است.

پیشینه تاریخی

       این مدرسه در دوره قاجار توسط علی نقی میرزا ملقب به «رکن الدوله»، آن هنگام که متولی آستان قدس رضوی و استاندار خراسان بود، احداث شد. (هشتمین پسر فتحعلی شاه ملقب به «رکن الدوله» و «حجه السلطان» در سال 1207ق. متولد شد. حدود 16 سال از طرف فتحعلی شاه حاکم قزوین بود، وی در فاصله 1238 تا 1239 ق. به عنوان حاکم و استاندار خراسان منصوب گردیده که در این سال صحن نو و مدرسه علی نقی میرزا را پایه‌ریزی و احداث کرد.
        وی از محرکین علی خان ظل السلطان فرزند فتحعلی شاه برای تصاحب سلطنت است که در همین رابطه توسط محمد شاه دستگیر و تا آخر عمر در زندان تبریز به سر برد.)
 
       از آنجا که وی از سال 1238 تا 1239ق. این دو سمت را برعهده داشت، تاریخ احداث مدرسه احتمالاً حدود سال 1239ق. بوده است زیرا وی ابتدا صحن نو را به کمک حاج آقاجان، معمارباشی آستان قدس رضوی احداث کرد، پس چون قطعه زمینی در قسمت غربی صحن نو متروک مانده بود، آنجا را به مدرسه علمیه تبدیل کرد.

       نویسنده شمس الشموس در این باره می‌نویسد:
       پس از {احداث} ساختمان صحن نو یک قسمت از اراضی وقفی شاه عباس به طور قناس بین صحن نو و صحن کهنه و بیوتات متبرکه باقی مانده بود - به طوری که در پیشتر ذکر شد - در قسمتی از آن دارالسعاده و دارالضیافه بنا گردید، صحن را متصل به بیوتات متبرکه کرده، قسمت دیگر از آن زمین قناس که پشت زاویه غربی صحن نو و نسبتاً وسیع‌تر بود پس از ساختمان صحن نو به دستور شاهزاده علی نقی میرزا «حجه السلطان» فرمانفرمای خراسان پسر فتح علی شاه قاجار به نام مدرسه علی‌نقی میرزا ساختمان گردید.

 

ویژگیهای معماری مدرسه
       حیاط مستطیل شکل کوچک مدرسه در وسط و در چهار سمت آن حجره‌ها در دو طبقه قرار داشت و از سه حجره صحن نو درهایی به حیاط مدرسه گشوده می‌شد.

       نویسنده شمس الشموس درباره نقشه ساختمان مدرسه چنین می‌‌نویسد:
در هر یک از جنوب و شمال فضای حیاط مدرسه سه اطاق دو اشکوبه بنا گردید. در طرف شرقی از سه حجره صحن نو درهایی به حیاط مدرسه که طول آن 30/16 سانتیمتر و عرض آن 14 متر و مساحت آن مجموعاً 238 متر بود باز نمودند. پس از عزل علی نقی میرزا از تولیت حرم مطهر، چون مسؤولان امور، احداث مدرسه مذکور را در اراضی موقوفه آستان قدس رضوی برخلاف مقررات تشخیص دادند مدرسه تعطیل شد و از آن به عنوان کشیک‌خانه خدام استفاده می‌کردند و قسمت فوقانی آن را نیز به مخزن کتابخانه آستان قدس رضوی تبدیل کردند. در نتیجه تمام مدرسه جزو اماکن متبرکه شد.

       سرانجام در سال‌های 4-1342ش. این مکان پس از نوسازی و ایجاد تغییراتی در قسمت‌های داخلی آن به صورت رواق بزرگی به نام رواق دارالذکر درآمد. این رواق هم اکنون به طول 72/15 سانتی‌متر و عرض 9 متر در جنوب شرقی حرم مطهر قرار دارد که از سمت غرب به رواق دارالعزه و از شرق به حجره‌های صحن نو و از شمال به دارالسرور و از جنوب به دارالزهد متصل است.

       نویسنده شمس الشموس در این باره چنین می‌نویسد:
در سال 1343 خورشیدی جهت توسعه جا برای زوار به دستور تیمسار امیر عزیزی نایب التولیه، آسایشگاه پاسداران، از سالن غربی تحتانی به مدرسه علی نقی میرزا به اتاق فوقانی آن که در تصرف کتابخانه بود انتقال یافت. آسایشگاه مزبور را که سه درگاه و در بزرگ به فضای مدرسه داشت و طول آن بیش از 11 متر و عرض آن جدای شاه‌نشین‌های جانبی 3 متر و 12 سانتیمتر و ارتفاع {آن} 4 متر و 35 سانتیمتر بود، تعمیرات اساسی و آینه‌کاری زیبایی شد؛ فرش کف و ازاره آن را سنگ مرمر زیبایی کرد، سه چهل چراغ برقی آویخته و در آن سرداب‌هایی در سه طبقه جهت دفن اموات ساخت، گذشته از آن که مبالغ هنگفتی بابت حق الدفن عاید آستان قدس می‌گردد، رواق زیبایی شده به دارالعزه مرسوم گردید. در سال 1343ش. پس از ساختمان دارالعزه به دستور سپهبد امیر عزیزی نایب التولیه فضای مدرسه علی نقی میرزا را با تیر آهن و بتون آرمه مسقف نموده، سقف آن را مقرنس کاری نمودند، مشغول آینه کاری سقف گردید، دیوارهای چهار طرف آن سنگ مرمر عالی کرده مشغول کاشیکاری زیبا بودند که نایب التولیه تغییر نمود. سپهبد نادر پاتمانقلیچ به نیابت تولیت منصوب شد، اتمام آینه‌کاری سقف و کاشی‌کاری دیواره مدتی راکد ماند. در اواخر دوره وی آینه‌کاری سقف شروع ولی به اتمام نرسید، پس از ورود سپهرنیا، نایب‌التولیه جدید در سال 1346ش. آینه‌کاری مقرنس سقف به اتمام رسید. کاشیکاری معرق ممتاز دیوارها که ضمن آن اخبار و روایات. صحیحه منقوش گردیده است پایان یافت و دارالذکر موسوم گردید.

 

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی
       در این مدرسه برنامه مدون و منظمی بخصوص در رشته علوم حوزوی وجود نداشت و از امکانات آن بیشتر برای بالا بردن سطح آگاهی تعدادی از خدام آستان قدس رضوی که علاقه‌مند به علوم و معارف اسلامی بودند استفاده می‌شد. از این رو برنامه‌های آموزشی آن در سطح فراگیری احکام، آداب، معارف اسلامی و عربی برای افراد مبتدی بود و هیچ گاه از این مدرسه به معنای کامل مدرسه علمیه که در بردارنده آموزش علوم حوزوی باشد استفاده نشد.

 

وضعیت موجود
       این مدرسه علمیه عمر چندان طولانی نداشت زیرا در سال 4-1342ش. تنها پس از کمتر از 5 سال از ساخت آن، این مکان - همان طور که پیشتر گذشت - دستخوش نوسازی و تغییراتی در داخل ساختمان شد، لذا پس از مسقف شدن حیاط مدرسه تبدیل به رواق بزرگی به نام دارالذکر گردید.

       این رواق هم اکنون یکی از رواق‌های زیبا و بزرگ حرم مطهر ثامن‌الحجج(ع) می‌باشد.

 

مدرسه باغ رضوان
موقعیت 

       در قسمت شمال اماکن متبرکه، حاشیه میدان بزرگ حرم مطهر رضوی که از سمت مشرق به مسافرخانه و اداره متوفیات و تعداد اماکن عمومی، از سمت جنوب به میدان حرم مطهر و از شمال و غرب به بازارچه حاج آقاجان محدود می‌شد.

 

پیشینه تاریخی
       در سال 1340ش. آیت ا... میرزا حسین فقیه سبزواری (فرزند آیت ا... میرزا موسی فقیه سبزواری از دانشمندان و عالمان برجسته در سبزوار به دنیا آمد، سپس برای ادامه تحصیل در علوم حوزوی راهی شهر مشهد و سپس نجف اشرف شد و از محضر استادانی چون آیت ا... نائینی استفاده کرد.
       وی در شهر مشهد سالها منشاء خدمات ارزنده و مهمی بود. بزرگترین خلعت وی به حوزه مشهد واگذاری 2500 قطعه زمین به فضلای حوزه و تأسیس کوی طلاب بود. این عالم بزرگوار پس از سالها تدریس در مدرسه باغ رضوان در سن 77 سالگی دار فانی را وداع گفت و برابر وصیتش در کنار محراب مدرس باغ رضوان به خاک سپرده شد.
       تصمیم گرفت در مکانی که ابتدا قتلگاه و سپس باغ رضوان مشهور شده بود.
       مدرسه‌ای تأسیس کند، از این رو پس از جلب رضایت مسؤولان آستان قدس رضوی طرح احداث مدرسه را آغاز کرد. (در قسمت شمالی اماکن متبرکه و حرم مطهر رضوی قبرستان معروفی به نام قتلگاه قرار داشت که طی قرون متمادی محل دفن اموات اکثر مردم مشهد و چند تن از علمای بزرگ مشهد بود. این قبرستان قدیمی در سال 1307ش. به علت احداث طرح فلکه پیرامون حرم مطهر امام رضا(ع) که به دستور رضاخان اجرا شد تخریب گردید و قسمتی از آن نیز که در مسیر طرح قرار نداشت محصور و از دفن اموات در آن جلوگیری شد تا اینکه به مرور زمان به باغ بزرگی به نام رضوان مشهور شد

      پس از احداث ساختمان مدرسه طلاب علوم دینی فقط می‌توانستند از حجره‌های طبقه دوم آن استفاده کنند، زیرا حجره‌های طبقه اول و صحن حیاط اختصاص به دفن اموات داشت. این مدرسه سالها محل درس و بحث طلاب و دانش‌پژوهان علوم حوزوی بود و مدیریت آن را آیت ا... میرزا حسین فقیه سبزواری برعهده داشت که خود سالها در کلاس طبقه اول آن به تدریس می‌پرداخت.

      از آنجا که این مدرسه و به تعبیری باغ رضوان قسمتی از مجموعه اماکن متبرکه رضوی محسوب می‌شد دارای موقوفه‌ای نبود.

 

ویژگی‌های ساختمان بنا
       نقشه و طرح ساختمان مدرسه به صحن‌های حرم مطهر شبیه بود؛ بدین صورت که حیاط وسیعی در وسط قرار گرفته بود و در چهار ضلع آن دو طبقه حجره قرار داشت و هر حجره دارای ایوانچه‌ای مخصوص بود، ضمن آنکه در چهار سوی صحن یک ایوان وجود داشت.

 

مدرسه خیراتخان معتبرترین مدرسه علمیه
موقعیت

      این بنا اکنون در مجموعه اماکن و بیوتات آستان قدس رضوی در ضلع شرقی حرم مطهر حضرت‌رضا(ع) واقع شده است، اما زمانی که طرح آن ریخته می‌شد در حاشیه یکی از بستهای اصلی و مهم شهر به نام «بست پایین خیابان» قرار داشت و از دو قسمت توسط چندین دربند مغازه محصور شده بود.
 
پیشینه تاریخی:
       این مدرسه قدیمی و زیبا در سال (1057ق) همزمان با حکومت شاه عباس دوم توسط یکی از اشراف و بزرگان آن روزگار به نام خیراتخان احداث می‌شود. (وی یکی از رجال دولت قطب شاهیان حیدرآباد رکن هندوستان و از وزیران و کارگزاران آنها بوده است. تصویری از وی در موزه شهر حیدرآباد موجود است و قبرش هم در کنار مسجدی کوچک در قلعه کولکنده حیدرآباد که مقر پادشاهان قطبشاهی بوده موجود است)
       چنانچه ازمتن کتیبه سر در مدرسه معلوم می‌شود خیراتخان در اثنای احداث ساختمان مدرسه فوت می‌کند لذا تاریخ اتمام بنای مدرسه پس ازفوت وی می‌باشد.

        این مدرسه تاریخی و زیبا در آن زمان در زمره یکی از معروف‌ترین و معتبرترین مدارس علمیه به شمار می‌رفت و وجود استادان برجسته و دانش‌پژوهان بسیار به همراه موقوفات فراوان به مدرسه رونقی فزاینده بخشیده بود، اما دیری نپایید که با افول حکومت صفویان آن رونق و شور علمی به سردی گرایید،

چنان که فریزر جهانگرد انگلیسی می‌گوید:
        «مدرسه خیراتخان که بنایی بزرگ بوده و حالا خراب است و زیاده از 15 تا 20 نفر طلبه ندارد، موقوفه آن از اجاره دکاکین حاصل می‌شود».
       در دوران حکومت پهلوی اول به جهت سیاست‌های ضد دینی و مستبدانه تمام مدارس علمیه مشهد از جمله مدرسه فوق با همان وضعیت ساختمانی نامطلوب تعطیل شد و در حکومت پهلوی دوم نیز هرگز مرمت و بازسازی نشد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ساختمان مدرسه علی رغم کوشش‌های متخصصان فن به علت پوسیدگی و نابودی پایه‌های آن به کلی ویران و مجدداً با همان نقشه و طرح اولیه بازسازی شد. 

 
ویژگیهای معماری
       مساحت زمین مدرسه حدود 1500 مترمربع و دارای ساختمان دو طبقه و صحن مستطیل شکل است که در چهار ضلع شمال و جنوب آن دو ایوان مرتفع قرار دارد. این نوع معماری پس از دوره تیموریان - که اغلب مساجد و مدارس دارای چهار ایوان بوده‌اند - به وجود آمد. در این سبک جدید که در عصر صفویه رایج شد، مدارس و مساجد دارای دو ایوان بزرگ در شمال و جنوب بنا بودند و در چهار ضلع آن حجره‌هایی در یک یا دو طبقه قرار داشتند.

       صحن حیاط مدرسه درختان تنومندی داشته و حدود 70 سانتی‌متر از سطح خارج مدرسه پایین‌تر بوده است. نوع مصالح بنا آجر خشتی بوده و طبقه اول حدود 50 سانتی‌متر بالاتر از صحن حیاط بوده است. تزیینات هنری مدرسه اندک و مختص به کاشیکاری هفت رنگ لچکی‌های ایوانچه‌ها و ایوان‌های شمالی و جنوبی و گچبریهای زیر طاق ایوانها و داخل هشتی ورودی با خط ریحان سفید بر کاشی نام فتح ا... موسوی‌حسینی ذکر شده است.

 

کتابخانه قدیمی مدرسه
       کتابخانه مدرسه به ابعاد 4×3 مترمربع، به رغم داشتن نسخه‌های خطی نفیس، وضعیت نابسامان و غیرقابل استفاده‌ای داشت. دکتر محمود فاضل در بازدیدی که در سال 1351ش. از این مدرسه داشته می‌‌نویسد:
این کتابخانه گرچه از نظر عدد کتاب چندان اهمیتی ندارد، لکن از حیث کتب موجود بسیار ارزنده و درنوع خود کم‌نظیر است. قرائن موجود حکایت می‌کند که این کتابخانه در سال 1303ق. به وسیله علیمردان تیموری معروف به نصرت الملک پدر آقای امیر تیمور که از مشاهیر ایران و اکنون ساکن تهران هستند، تأسیس شده و دارای 200 و چند جلد کتاب به زبان فارسی وعربی است که از این میان 141 نسخه آن خطی و بقیه چاپی می‌باشد. در بین کتابهای خطی این مدرسه نسخه‌های بسیار نفیس دیده‌ام. این کتابها در یک اتاق 4×3 به گوشه‌ای افتاده و تاکنون کسی آنها را به تفصیل ندیده و هیچ‌گونه ضمانت حفاظتی برای آنها به ویژه جهت مخطوطاتش وجود ندارد.

 

موقوفات
        موقوفات این مدرسه در حد مناسب و مطلوبی بوده چنان که در سال 1351ش. موقوفاتی با درآمد سالانه 10 هزار و 320 تومان داشته که البته به مرور زمان دستخوش حوادث شده است. در اسناد موجود از، 16 دربند مغازه متصل به مدرسه که در طرفین این بنا قرار داشته‌اند و تعداد 6 اتاق در پشت مدرسه که به عنوان مسافرخانه از آن استفاده می‌شده به عنوان موقوفات مدرسه ذکر شده است.

 

تولیت
       چون تولیت مدرسه بر اثر گذشت زمان به بوته ابهام می‌رفت، اداره اوقاف خراسان طی حکمی مرحوم آیت‌ا... میرزا احمد خراسانی فرزند عالم جلیل‌القدر آخوند خراسانی را به عنوان متصدی آن انتخاب کرد که از طرف وی شیخ علی اکبر دربندی به امور مدرسه رسیدگی می‌کرد.

 

فعالیتها و برنامه‌های آموزشی
       این مدرسه خاستگاه صدها تن از مراجع تقلید، فقها، عالمان، استادان و بزرگان برجسته و معروف بوده و سالیان متمادی استادان و دانش‌پژوهان گرانقدری در آن به بحث و دانش‌اندوزی مشغول بوده‌اند.
       بدون شک در عصر صفویه با توجه به اهتمام زمامداران و حاکمان آن دوره به جایگاه علما و دانشمندان، این مدرسه شاهد جنب و جوش و رونق بیشتری بوده است، اما این رونق و شکوفایی علوم اسلامی با افول حکومت صفویه کمتر شد، چنان که در دوره قاجار برخی از مدارس رو به ویرانی نهادند و تعداد اندکی هم با برنامه‌ها و فعالیتهای آموزشی و علمی محدودی به کار خود ادامه دادند. با به قدرت رسیدن دولت مستبد پهلوی اول این رکود فرهنگی - علمی به اوج خود رسید به گونه‌ای که کلیه مدارس علمیه مشهد و از جمله همین مدرسه به کلی تعطیل و طلاب آن آواره شدند، پس از روی کار آمدن حکومت پهلوی دوم، او که به ظاهر خود را علاقه‌مند به تشیع و روحانیان معرفی کرده بود، به ناچار سیاست‌های مسالمت‌آمیزی نسبت به پدرش در پیش گرفت، لذا حوزه‌های علمیه تا حدودی از زیر فشار سخت حکومت پهلوی خارج شدند و بار دیگر مدارس توانستند از فضای موجود حداکثر استفاده را در جهت نشر و ترویج معارف و احکام اسلام و آگاه کردن مردم نسبت به مشکلات اساسی جامعه آغاز نمایند. اما در همین مدرسه عالمان و دانشمندان بزرگی همچون آقا میرزا عبدالجواد نیشابوری - ملقب به ادیب اول - سالها به تحصیل علم و سپس به تدریس ادبیات اشتغال داشته‌اند. از دیگر استادان معروف این مدرسه می‌توان از بزرگانی مانند استاد محمدتقی نیشابوری (ادیب ثانی)، آیت ا... میرزا حبیب ا... گلپایگانی، عارف فرزانه میرزا جواد آقاتهرانی، آیت ا... شیخ عبدالنبی کجوری، رهبر فرزانه حضرت آیت ا... خامنه‌ای و آیت‌ا... واعظ طبسی تولیت عظمای آستان قدس و... نام برد.

 

وضعیت کنونی بنا
       این نهاد آموزشی قبلاً که به دلیل فرسودگی و عدم رسیدگی اولیای امور در دوران حکومت رضاخان و پسرش دچار ویرانی شده بود بعد از انقلاب شکوهمند اسلامی توسط آستان قدس رضوی تخریب و طبق نقشه و معماری اولیه بازسازی شد و هم اکنون بخشی از دانشگاه علوم اسلامی رضوی را تشکیل می‌دهد.

       ساختمان جدید مدرسه در زمینی به وسعت 2 هزار مترمربع با تلفیقی از معماری اسلامی و مهندسی جدید بازسازی شده است. صحن حیاط مدرسه با ابعاد 23×22 مترمربع با سنگهای خلج مفروش است و ازاره آن در چهار طرف با سنگهای مرمر پوشیده شده است. چهار باغچه مشجر و گل و بوته‌کاری شده در اطراف آب‌نمای بزرگ وسط حیاط زیبایی خاصی را به وجود آورده است.
 
       ساختمان مدرسه در دو طبقه حدود 80 حجره دارد که حجره‌های طبقه اول حدود 50 سانتی‌متر از سطح حیاط بالاتر قرار گرفته‌اند. در حد فاصل بین هر دو حجره راهرو کوچکی قرار دارد که طلاب و دانشجویان برای رفت و آمد به حجره‌های تحتانی طبقه اول از آنها استفاده می‌کنند.
       ایوان ورودی مدرسه دارای ابعاد 30/2×30/4 مترمربع است که داخل ایوان تا ارتفاع 3 متر با آجرنما تزیین شده است و سقف ایوان نیز مقرنس کاری زیبایی دارد.

       در حاشیه داخلی ایوان کتیبه‌ای بر کاشی معرق درباره تاریخ و سازنده بنا نوشته شده است.
سر ستونها و پیشانی ایوان بازسازی شده که بر روی کتیبه‌ای که بر پیشانی ایوان مزبور واقع است تاریخ تعمیر کاشیکاری مدرسه که مربوط به سال 1325ق. می‌باشد نوشته شده است. از تزیینات دیگر مدرسه پیشانی ایوان حجره‌های مدرسه است که با کاشی هفت رنگ الوان آراسته شده است.

       در دو طرف حیاط دو ایوان قرار گرفته که به جز کاشیهای هفت رنگ که در لچکی‌های آنها به کار رفته، بقیه قسمتها ساده است.

       در قسمت ورودی مدرسه یک هشتی کوچک قرار دارد و در طبقه دوم نیز یک هشتی و یک مدرس بزرگ با ابعاد 11×9 متر موجود است که بعد از انقلاب اسلامی سالها محل تدریس آیت ا... واعظ طبسی بود.

 

مدرسه دو در
یوسف خواجه‌یی (مدرسه دو در) اصیل‌ترین نمونه معماری عصر تیموری؛
 
موقعیت:
       در مجموعه اماکن و بیوتات متبرکه، در جنوب غربی حرم مطهر حضرت رضا(ع) روبروی مدرسه پریزاد و شرق صحن جمهوری اسلامی مدرسه‌ای قرار گرفته است به نام «مدرسه دو در یا یوسف خواجه». در گذشته این بنا از شمال به کاروانسرای وزیر نظام، از جنوب به کاروانسرای ناصری، از مغرب به محله ها و مغازه‌های اطراف اماکن متبرکه حرم مطهر امام رضا(ع) و از مشرق به بازار زنجیر محدود می‌شد.

 

پیشینه تاریخی
       این بنای تاریخی از زیباترین و اصیل‌ترین نمونه‌های معماری عصر تیموری است که در دوران سلطنت میرزا شاهرخ در سال 843 ق توسط یکی از فرماندهان میرزا شاهرخ به نام امیریوسف خواجه بهادر ملقب به غیاث الدین بنا شد (وی توسط شاهرخ، حاکم توس و مشهد شد ولی در سال 809 یاغی گشت و به کلات و گرگان گریخت. برخی تاریخ نگاران بر این باورند که مدرسه دودر در حقیقت گورگاه خاندان امیرشیخ علی بهادر از امرای نامدار تیمور است) از این رو ابتدا به مدرسه «یوسف خواجه» و سپس با گذشت زمان به علت دارا بودن دو در ورودی در شرق و غرب به مدرسه دو در مشهور شده است در کتاب معماری ایران و توران چنین آمده:
        این مدرسه در وسط دو مدرسه دیگر تیموری (بالا سر و پریزاد) در داخل مجموعه حرم امام رضا(ع) قرار گرفته است. از طریق سر دری که زمانی با اسپرهای کاشی معرق مزین بوده، ولی اکنون وضع بسیار بدی دارد از بازار وارد آن می‌شوند. این مدرسه از نوع مدارس چهار ایوانی است که دارای چهار اتاق گنبددار گوشه‌ای است.

       این بنا به صورت یک مدرسه آرامگاهی ساخته شد تا محلی برای بانی آن امیر یوسف خواجه (متوفی سال 1442/846) باشد. قبر در زیر گنبد جنوبی قرار دارد.

ویژگی‌های معماری ساختمان قدیم مدرسه
        این مدرسه که مانند بیشتر مدرسه‌های عهد تیموری از نوع بناهای چهار ایوان است، یکی از نمونه‌های کامل معماری سده نهم قمری به شمار می‌آید و از نظر تزیین، کاشیکاری، خطاطی و نقاشی بسیار در خور تحسین است.

       «بنای فوق با حدود 500 مترمربع مساحت در دو طبقه، دارای 32 حجره است که چهار سمت حیاط مربع شکل مدرسه قرار دارد.
نویسنده منتخب التواریخ نیز به تاریخ بنای مدرسه اشاره می‌کند و در مورد زاویه جنوب غربی مدرسه می‌نویسد:
       گنبد غربی مدرسه شاید مقبره امیر سید باشد که از امیران بزرگ تیمور بوده است. در مطلع شمس است که امیر سیدی در سنه 845 در شیراز که مقر حکومتش بود فوت نمود و نعش او را آوردند به خراسان و در گنبد مدرسه‌ای که ساخته خودش بود دفن کردند اما احتمال این که بانی مدرسه امیر سیدی بوده ضعیف است زیر علاوه بر این که در کتیبه سر در مدرسه نامی از وی دیده نمی شود، در بیشتر کتابهای تاریخی از این مدرسه به نام «یوسف خواجه» نام برده شده است گرچه دور از احتمال نیست اگر امیر سیدی در هنگام ساخت مدرسه درخواست «قبر جایی» در قسمتی از مدرسه برای خودش کرده باشد. 
       به همین علت نیز برخی تاریخ نگاران از این مدرسه به مدرسه امیری سیدی یاد کرده اند. 
       در دو سمت ایوان ورودی مدرسه از طرف بازار زنجیر، چندین باب مغازه قرار دارد که در زمره طرح و نقشه اصلی ساختمان مدرسه بوده و درآمد مدرسه توسط این مغازه ها تأمین می‌شده است.

       در کتاب معماری تیموری در ایران و توران درباره ایوانها و گنبدهای این مدرسه چنین نوشته است:
ایوان ورودی به یک هشتی مربع شکل کوچک و سپس به یک ایوان کم عمق رو به حیاطی تقریباً مربع راه می‌یابد. در ضلع مقابل حیاط ایوان درازی است که منجر به یک دهانه نیم هشتی می‌گردد. گنبد خانه‌های جنوبی و غربی شبیه هم هستند یعنی اتاقهای مربع شکل با طاق‌نماهای کم عمق می‌باشند. بر فراز آنها یک منطقه انتقالی روشنی دار قرار گرفته که بر روی آن از طرف بیرون یک گریو استوانه‌ای و گنبد بلند خارجی واقع شده است.
       در گوشه شرقی یک اتاق مربع مشابهی محوطه را اشغال کرده لیکن دارای طاقنمای عمیقی در سمت جنوب غربی است که شامل یک محراب است. اتاق شمالی به جای نمانده است و همه اینها را گنبدهای کوتاهی می‌پوشانده است... هشتی و ایوانهای حیاط تماماً با گچ بری شامل طرحهای هزارباف و اسپرهای نقوش هندسی و خطوط کوفی و نوارهای خطاطی عالی است.

       طرح تزیینی گنبد نقش خورشیدی است با دوایر متحدالمرکزی شامل ترنجهایی که به صورت اشعه خورشید تنظیم شده و از رأس گنبد منشعب می‌شوند. پوشش کاشی فعلی حیاط احتمالاً مربوط به تعمیرات دوره صفوی است که ممکن است جانشین تزیینات مشابه تیموری شده باشد.

تعمیرات

       از متن کتیبه سر در مدرسه چنین بر می‌آید که این بنا در زمان حکومت شاه سلیمان صفوی در سال 1088 ق. به دستور مادر شاه سلیمان و به اشراف کلب علیخان از امرا و بزرگان آن عصر تعمیر اساسی شده، در کتیبه مذکور از محمدخان به عنوان خطاط و از محمد فاضل نام برده شده است.
      از سال 1353 تا 1362 ش. تعمیرات و مرمتهایی در قسمت‌های مختلف بنا انجام شد اما با توجه به فرسودگی و ویرانی آن، این بنا در سال 1362ش توسط سازمان میراث فرهنگی و آستان قدس رضوی مرمت و بازسازی کلی شد.

 

موقوفات
       در گذشته موقوفات به دو باب مغازه مجاور مدرسه منحصر بود، که به علت مرمت و تعمیر آن به سال 1353 ش. کلیه مغازه ها تخریب شد، از این رو اکنون مدرسه دو در موقوفه‌ای ندارد. بعید به نظر می‌رسد که واقف فقط این دو باب مغازه را وقف کرده باشد، به ویژه که مقبره دو تن از امیران معروف دوره تیموری در آن جای گرفته، از این رو احتمالاً موقوفات دیگری داشته که با گذشت روزگار از بین رفته است.

       بنابر گزارشهای موجود، درآمد حاصل از موقوفات مدرسه در سالهای بین 1344 تا 1346ش. حدود 60 هزار ریال بوده که برای تعمیر و مخارج ضروری مدرسه هزینه می‌شده است.

 

تولیت
       به علت مجهول التولیه بودن مدرسه، اداره اوقاف سرپرستی آن را در سال 1322 ش. به آیت ا... حاج میرزا احمد خراسانی واگذار کرد. (از سال 1325 حاج میرزا احمد کفایی مراسم عزاداری باشکوهی در ایام محرم و صفر در این مدرسه برگزار می‌کرد) از سوی ایشان حجج الاسلام شیخ علی محمد نجات، سیدابوالقاسم موسوی و حاج آقای کاهانی هر یک چندین سال به امور مدرسه رسیدگی می‌کردند. در سال 1353ش.
       به علت تعمیر و مرمت، مدرسه تعطیل شد تا اینکه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با حفظ الگو و طرح قدیمی بازسازی شد و زیر نظر حوزه علمیه مشهد فعالیتهای آموزشی خود راآغاز کرد.

 

برنامه‌های آموزشی
       با توجه به سابقه دیرینه آموزشی این مدرسه تاریخی، استادان، عالمان و دانش پژوهان معروف بی شماری در آن به تحصیل و پیمودن مدارج علمی مشغول بودند، گر چه متأسفانه اطلاع چندانی از همه آنان در دست نیست.

       از مدرسان و عالمان مدرسه همانطور که از کتیبه سر در مدرسه پیداست شیخ محمد فاضل می‌باشد که در آن مدرسه دارای مقام و مرتبه ویژه‌ای بوده است؛ همچنین عالم و فقیه معروف مرحوم آیت ا... آقا نجفی قوچانی در اولین تأسیس چندین سال در همین مدرسه مشغول فراگیری علوم اسلامی بوده است.
       مرحوم شیخ علی نجات، سید ابوالقاسم موسوی، آقای کاهانی و حجج الاسلام فاکر در این مدرسه مشغول تدریس بوده اند.
بنابر گزارشهای موجود، در بین سالهای 1346 تا 1353ش. تعداد طلاب بین 80 تا 118 نفر متغیر بوده است. پس از بازسازی مدرسه در سال 1362، 50 نفر طلبه در مدرسه درس می‌خوانده اند. اما در سالهای اخیر به علت واقع شدن مدرسه در مرکز مجموعه اماکن حرم مطهر رضوی عملاً از آن استفاده نمی شود و به عنوان یادگاری از میراث فرهنگ و معماری اسلامی از آن حفاظت می‌شود.

 

وضعیت موجود بنا:

       ایوان ورودی: این ایوان که در شرق مدرسه، داخل بازار زنجیر قرار داشته از نظر آرایه‌های هنری و معماری یکی از زیباترین نمونه‌های هنر معماری عصر تیموری به شمار می‌آید. در چوبی دو «لت» مدرسه، کتیبه‌های دوران تیموری و صفوی و کاشیکاری و گچ بری‌های باشکوه، جلوه خاصی به این مدرسه بخشیده است.
       بر سر در مدرسه، کتیبه‌ای زیبا، متعلق به دوره تیموریان به خط ثلث بر کاشی معرق نصب شده و در آن، تاریخ احداث مدرسه و بانی آن نوشته شده است. پس از چند سده از بنای مدرسه، در دوره صفویان، این مدرسه توسط مادر شاه سلیمان تعمیر و مرمت اساسی شده و به همین مناسبت کتیبه‌ای دیگر بر بالای پیشانی در نصب شد. در این کتیبه، زمان مرمت و افرادی که به این کار مبادرت کردند ذکر شده است. در دو سوی در دو «لت» مدرسه چهار تابلوی بسیار نفیس معرق قرار دارد که با خط ثلث به رنگ زرد بر آنها عباراتی در مدح خداوند حک شده است.
       گرداگرد این دو کتیبه اشعاری حک شده که بخشی از آنها از بین رفته است. در حاشیه داخلی گنبد تا زیر سقف، کاشی معرق به چشم می‌خورد که بر روی آن نقش و نگارها در فواصل معینی عبارتهای «الحکم لله» و «الملک لله» حک شده است.
پس از بازسازی مدرسه در سال 1362 ش. گرچه سعی در حفظ نمای قدیمی شد ولی به ناچار بسیاری از بخشهای بنا با تغییراتی مواجه شد.
       ایوان ورودی تا ارتفاع 30/1 سانتی متر سنگ تیره شده و پیشانی و سر ستونهای ایوان به همراه لچکی‌های آن هیچ گونه تزیین خاصی ندارند، گرچه قبل از بازسازی احتمالاً با کاشی معرق تزیین شده بوده اند.
       نمای بیرون مدرسه که هم اکنون در مدخل ورودی رواق بزرگ دارالولایه قرار گرفته تا ارتفاع 2 متر سنگ و مابقی نما فقط گچ شده است.
       سقف ایوان با طرحهای لوزی شکل مقرنس آراسته شده است.
در داخل مدرسه به صورت قرینه چهار ایوان وجود دارد. نمای داخلی مدرسه از نظر کاشی کاری و وسعت حیاط، از چشم انداز گسترده تری برخوردار است. صحن حیاط مربع شکل و آب نمایی در وسط آن قرار گرفته است.
        پس از بازسازی بنا، از هنر اصیل دوره تیموری دیگر اثری بر جای نمانده، اما در بازسازی ایوان ها و حجره ها در حد امکان طرح قدیمی نشان داده شده است. نمای جلوه ایوانها با آجر و هنر گچ بری به شیوه زیبایی آراسته شده و کتیبه هایی به صورت عمودی و افقی در حاشیه داخلی ایوانها نصب شده که در بردارنده آیات قرآنی است. 
       بخش انتهایی دو ایوان غربی و جنوبی نیز به صورت زیبایی با گچ مقرنس کاری شده است. 
       پشت بغلهای ایوانچه حجره‌های طبقه اول و دوم مانند پشت بغلهای ایوان‌های چهارگانه مدرسه از نوع گلچین معقلی در طرحهای گوناگون آراسته شده اند. 
       سقف ایوانچه حجره ها، ساده و بدون هیچ آرایشی کار شده است. گرچه بنابر برخی اطلاعات، مدخل حجره ها به گچ بری مزین بوده است، اما اکنون اثری از آنها بر جای نمانده است. 
       محوطه درونی تعدادی از حجره ها دارای مکانهایی با عمق زیاد می‌باشد که احتمالاً به منزله ی انبار یا آشپزخانه بوده است.
       ایوانها در تابستان مکان مناسبی برای تدریس و مباحثه و حتی برگزاری مجالس عمومی می‌باشد. از حجره ی بزرگ بالای هشتی ایوان ورودی نیز برای همین منظور استفاده می‌شود.
 اگر چه حجره ها حتی در تابستان نیز به علت قطور بودن دیوارها دارای هوای مطبوعی هستند، اما بسته بودن فضا و نور کم داخل آنها باعث می‌شده که ایوان ها بیشتر مورد توجه استادان و طلاب قرار گیرد. 
 

آرامگاه مدرسه: 

       از ویژگیهای قابل توجه مدارس عهد تیموری وجود آرامگاه در قسمتی ازساختمان آنهاست، چنان‌که در بسیاری از مدارس احداث شده این دوره مانند مدرسه فیروزشاه در تربت‌جام و مدارس گوهرشاد و سلطان حسین بایقرا در هرات این ویژگی مشاهده می‌شود. «در واقع در آن زمان تلفیق مدرسه و آرامگاه رواج داشته و آرامگاههای مستقل در این دوره استثناء هستند».
 
       مدرسه دو در نیز از این ویژگی کلی معماری عصر تیموری جدا نیست، از این رو این مدرسه دو آرامگاه در دو زاویه ی جنوب شرقی و جنوب غربی دارد که تا حدودی وجود آنها توازن فضای موجود داخل حجره‌ها و دیگر قسمتهای ساختمان مدرسه را برهم زده است، و این امری طبیعی بود زیرا معماران مجبور بودند در مکان محدودی طرح تلفیقی مدرسه و آرامگاه را احداث کنند که در اطراف آنها ساختمانهای زیادی ساخته شده بود، لذا می‌باید توازن و تقارن بین قسمتهای بنا را گاهی فدای مصلحت کنند.
        با تأمل در کتیبه‌های موجود در مدرسه - اشعاری فارسی که در ایوان ورودی به چشم می‌خورد و بیانگر فضا دنیا و پوچ‌انگاری امور مادی است - این احساس در بیننده به وجود می‌آید که بانیان چنین مدارسی سعی داشته‌اند مقبره خود را در مکان مناسبی احداث کنند که با گذشت سالهای متمادی از بین نرود و چه مکانی مناسب‌تر از مدرسه‌ای که در مجاورت حرم مطهر امام رضا(ع) قرار دارد.

       در این مدرسه دو نفر از امیران معروف عهد تیموری - امیریوسف خواجه و امیر سیدی در خاک آرامیده‌اند. مقبره امیریوسف خواجه (بانی مدرسه) در زیر گنبد جنوب شرقی مدرسه قرار دارد و سنگ قبر نفیسی با حدود یک متر ارتفاع و 2 متر طول بر روی آن قرار گرفته است.
       بر گرداگرد سنگ قبر آیاتی از قرآن و احادیث نبوی کنده‌کاری شده است. هر دو گنبد از نوع گنبدهای دو لایه هستند که با کاشی معرق آراسته شده‌اند. ساقه گنبد جنوب شرقی دارای 32 تابلوی زیبای معرق و کتیبه‌ای از اشعار فارسی با خط ثلث سفیدرنگ بر کاشی معرق گرداگرد گنبد می‌باشد.

      بر ساقه گنبد جنوب غربی نیز 2 تابلوی نفیس معرق جای گرفته و گرداگرد ساقه آن کتیبه‌ای از اشعار فارسی وجود داشته که به مرور زمان نابود شده است. در پایه گنبد، چند پنجره قرار گرفته که علاوه بر تهویه هوا، روشنایی داخل مقبره و فضای زیر گنبد با گچ‌بری و نقاشی سنتی همراه با اسم جلاله و نام حضرت محمد(ص) آراسته شده است. فضای زیر گنبد غربی مدرسه ساده و بدون هرگونه آرایه‌ای می‌باشد.