نقاره خانه

       مجموعه‌ای از چند طبل را نقاره می‌گویند، این طبل از جنس مس یا سفال است. کاسه صوتی یکی از آنها بزرگتر از دیگران است. بر دهانه این طبلها پوست بز کشیده شده و دو «ترکه» که به آن چوب می‌گویند کوبه‌های این ساز را تشکیل می‌دهند. 
 
       چنانکه پیداست این نام از دو کلمه «نقاره» و «خانه» ترکیب شده است و به محلی که در آن «نقاره» نوازند اطلاق می‌شود. 
  
        نقاره‌خانه پیشینه‌یی بسیار قوی دارد و از روزگار باستان در ایران معمول بوده است. و در پایتخت‌ها و شهرهای والی‌نشین به حکام این امتیاز داده میشد که نقاره‌خانه داشته باشند. در طلوع و غروب آفتاب گردهی نوازنده در محل بلندی گرد می‌آمدند و نقاره می‌نواختند و در واقع با نواختن نقاره، خورشید مظهر حیات و روشنائی و «مهر» را استقبال و یا بدرقه می‌کردند.
        براساس اسناد رسمی و تاریخی موجود در مرکز اسناد رسمی و نسخ خطی کشور، تاریخچه نقاره‌زنی در حرم امام رضا(ع) به 417سال پیش باز می‌گردد که بیشتر سندهای مربوط به نقاره‌خانه حرم مطهر از دوره قاجاریه بر جای مانده است.
        قدیمی‌ترین سند مربوط به نقاره‌خانه حرم مربوط به سال 1012 هجری قمری  و براساس اسناد معتبر حکومتی، نقاره‌خانه حرم در دوره قاجاریه همزمان با رسمیت یافتن مجموعه آستان قدس رضوی، سر و سامان می‌یابد که البته از دوره‌های زمانی مختلف در این خصوص اسناد پیوسته موجود نیست.
        در مرکز اسناد آستان قدس رضوی بیش از 6 میلیون سند وجود دارد که از این تعداد نزدیک به 802 سند قدیمی مربوط به نقاره‌خانه حرم مطهر است.

       فضل بن روزبهان خنجى در کتاب مهمان نامه بخارا، در حالات محمدخان شیبانى ، سلطان ماوراءالنهر که مشهد مقدس و ناحیه طوس را تصرف کرده بود ، مى نویسد:
       سلطان تصمیم گرفت به زیارت حضرت رضا علیه السلام برود ، از این رو، با اعیان لشکر خود و قاضیان و محتشمان عازم مشهد گردید. من با گروهى قبلاً به مشهد رفتیم و در آن جا مراسم استقبال را فراهم کردیم. بر فوق بارگاه حضرت ، محلّى که نقاره نوبت حضرت امام مى زنند ، جماعت نقاره چیان اردوى همایون و نفیرچیان ایستاده ، مترصّد آن که چون موکب همایون برسد نقاره بکوبند و نفیر نوازند. آن حضرت امر فرمودند که دم نزنند و نفیرنوازى را به فقیرنوازى بدل فرمودند ، و چون به درگاه بارگاه رسیدند ، فرود آمده به پیشگاه برآمدند و از آن جا به روضه ی مقدس قدم گشاده بقیه درآمدند و آداب زیارت تقدیم نمودند و اندکى نشسته از قبه بیرون فرمودند.
       از این متن معلوم مى شود که در قرن نهم و دهم ، نقاره نواخته مى شده و جایى هم در بلندى براى نقاره زنان اختصاص داشته است.

       در روزگاران پیشین ، استفاده از شیپور و نقاره در دربار شاهان معمول بود و هر بامداد و شبانگاه ، در کاخ ها و قصور و محل هاى اقامت حاکمان و امیران در شهرها و بیابان ها نقاره مى زدند و مردمان را احضار و یا مرخص مى کردند و طبل نواختن و شیپور زدن ، نشان حاکمیت و اقتدار شاهان به شمار بوده است.
       در ایران ، نواختن طبل و نقاره ، تا زمان قاجاریه ادامه داشت و حاکمان هم در مراکز استان ها به هنگام معینى از آن استفاده مى کردند و در مناطق شرقى کشور حتى تا اوایل قرن حاضر نیز معمول بود.
       در میدان جنگ نقاره‌چیان با نواختن نقاره سربازان را به رشادت و مردانگی تشویق و ترغیب میکر در سفر و حضر، نقاره وسیله سرگرمی مناسبی برای سربازان به حساب می‌آمد ولی در زمان ناصرالدین شاه که آلات موسیقی اروپائی متداول شد نقاره‌خانه از اعتبار افتاد و جنبه تجملاتی و تشریفاتی به خود گرفت و در اعباد و صبح و عصر طبق معمول نقاره می‌نواختند و نقاره فقط اختصاص ه پایتخت حکومت داشت و اولین نشانه تغییر حکومت، تصرف نقاره‌خانه بود بطوریکه «عبدالله مستوفی» گوید: «رضاشاه هم اولین حمله‌ای که به اساس سلطنت قاجاریه وارد آورد تصرف نقاره‌خانه بود که بوسیله انتقال محل آن از سر در ارک بر در تازه‌ساز میدان مشق (همان سردری که اکنون در خیابان سپه واقع می‌باشد) این تصرف را عملی کرد و در حقیقت این علامت سلطنت را از مقر قدیم خود کند و به دسترس خود و تحت امر خویش گذاشت که توجه عامه را نیبت به اقتدار خود بیشتر جلب نماید.
 
        نقاره‌خانه به عنوان زنگ اخباری است که مؤمنان را به انجام هرچه زودتر فارئض مذهبی تشویق میکند و هم وقت نماز را معین کرده، اعلام میدارد پس از پایان نقاره‌زنی نماز قضا میگردد.
 
       نقاره‌زنی که رسمی محترم است، یک نوع ستایش انسان از خدا را بازگو میکند ولی پیران معتقدند که نقاره‌خانه در گذشته، وسیله مناسبی برای اطلاع مردم بوده است که در چه مواقعی دروازه شهر باز یا بسته می‌شود.

        نقاره‌خانه مشهد در ضمن مبین شکوه و جلال دربار قدس رضوی هم هست و در واقع می‌توان گفت نقاره‌خانه نشان اعتبار و اقتدار امام رضا(ع) است و شاید بهمین مناسبت باشد که در گذشته به کارکنان نقاره‌خانه «عملجات شکوه» می‌گفتند و هنوز هم نام خانوادگی اکثر آنان نیز شکوهی می‌باشد.

       نقاره در شبانه روز، دو نوبت، قبل از طلوع و غروب آفتاب در بالای ایوان نقاره‌خانه (در قسمت شرقی صحن عتیق) به مدت تقریباً بیست دقیقه که به آن «خدمت معمولی» می‌گویند نواخته می‌شود ولی در ماههای محرم و صفر و روزهای سوگواری نقاره مطلقاً نواخته نمی‌شود و در ولادت‌ها و اعیاد و جشن‌های مذهبی علاوه بر معمول دو تا سه نوبت به ترتیب زیر به نام «نقاره‌خانه عید» می‌نوازند.

       1-  یکساعت بعد از غروب آفتاب.
       2-   یکساعت بعد از طلوع آفتاب.  در روزهای سلام خاص، موقعی که مدیر اماکن متبرکه از روی شمایل حضرت علی(ع) و حضرت رضا(ع) پرده‌برداری میکند، بدستور و با اشاره رئیس اداره بیوتات متبرکه به اسم «نقاره‌خانه سلام» به مدت نیم ساعت نقاره نواخته می‌شود. 

       در ماه رمضان، نقاره‌خانه حضرت دو نوبت به صدا درمی‌آید:
       1- دو ساعت از شب گذشته، موقعی که مؤذنان در بالای گلدسته‌های عباسی و ایوان طلا مناجاتشان تمام می‌شود، رو به طرف ایوان نقاره‌خانه می‌کنند و با صدای بلند می‌خوانند: 

       3- در آستان قدس رضوی، نقاره‌خانه حضرت، شبانه‌روزی دو نوبت قبل از طلوع و غروب آفتاب به صدا درمی‌آید.

        هنگامى که حادثه ی خاصى رخ دهد که مردم شادمان گردند و جشنى همگانى پدید آید ، نقاره نوازان بر فراز نقاره خانه مى روند و بر طبل ها مى کوبند و در شیپورها مى دمند.
       نیز، هر گاه در آستان امام هشتم (ع) بیمارى شفا یابد و به خیل شفایافتگان آستان حضرتش افزوده شود ، به منظور اعلام همگانى و اظهار سرور و شادمانى ، نقاره ها را به صدا در مى آورند.
       علاوه بر این ، در شب هاى میلاد معصومان و بزرگداشت مناسبت هاى مذهبى ، مانند جشن هاى بزرگ قربان و فطر و غدیر، و هم چنین در زمان تحویل هر سال شمسى ، در آغاز نوروز، نقاره نواخته مى شود.
اما... در ایام محرم و صفر که روزهاى سوگوارى شیعیان است ، به منظور احترام به آیین سوگوارى ، هیچ نوایى از نقاره خانه به در نمى آید.
       براى نقاره زدن در آستانه مقدسه، محل خاصى در نظر گرفته شده و جاى بلندى فراهم آمده است. این بناى زیبا و باشکوه، بر فراز ایوان شرقى صحن عتیق (انقلاب) قرار دارد و از قسمتهاى مختلف حرم، دیده مى شود. بلندى بنا سبب شده است که به هنگام نقاره زدن، آواى آن تا دوردستها شنیده شود، و بویژه به هنگام برآمدن آفتاب، که شهر از هیاهوى آمد و شد اتومبیلها خالى است، نواى آن در چهارسوى مشهد، گوش شهروندان را نوازش دهد.
       بناى نقاره خانه که سراسر از کاشى فیروزه اى است و در پیرامون ایوان آن نرده کشى شده است، دو طبقه دارد، طبقه زیرین جاى گذاشتن طبل ها و شیپورها است، و طبقه دوم محل استقرار نوازندگان.
       نقاره زنان هفت نفر هستند که سه نفرشان بر طبل مى کوبند و چهار نفر در شیپور مى دمند.
       نقاره زنان یازده نفر هستند و به نوبت انجام وظیفه می کنند و به آن ها حقوق داده می شود . در آستان قدس به آن ها « عمله ی شکوه » می گویند . نقاره به وسیله « طبل » و « کرنا » نواخته می شود .
       نقاره‌زنی از پدر به فرزند ذکور با شرط صلاحیت به ارث میرسد، ولی گاه اتفاق می‌اقتد متوفی فرزند ذکور یا واجد شرایطی نداشته باشد بنابراین روز به روز از تعداد آنان کاسته می‌شود،
       وسایل نقاره‌زنی در گذشته به طوری که در سفرنامه «تاورنیه» ذکر شده است عبارت از نقاره، دهل، سرناو سنج بود، و در پایتخت از کرنا استفاده میشد که هفت، هشت پا طول دارد و دهانش خیلی گشاد است و صدای آن تقریباً ت چهار کیلومتر می‌رسید. اما وسایل نقاره‌زنی آستان قدس عبارت از کرنا و طبل است، بعلاوه هر طبالی دو چوب ساده به طول تقریباً بیست سانتیمتر دارد.

 
       کوتاه سخن، آنکه طبل‌ها ذکری ندارند و فقط به عنوان «کوس شادیانه» و همنوا از شروع تا خاتمه با کرناها نواخته می‌شوند، در صورتیکه کرناها ذکری دارند که به آن اشاره خواهد شد.

ذکر کرنا: 

        کرنا با دمیدن به صدا درمی‌اید و دارای ذکری است که سینه به سینه نقل میشود و هر شخصی از این ذکر مطابق ذوق و اعتقادش تعابیری میکند که درست‌ترین تعبیر آن بطوری که «باشی عملجات شکوه» بیان میکرد از این قرار است که در سه دشت به ترتیب زیر نواخته میگردد:

       دست اول:
        «سرنواز» دسته کرنازن‌ها، کرنا را به طرف گنبد مطلای حضرت به عنوان سلام میگیرد و شروع میکند:
        «سلطان دنیا و عقبی علی‌موسی‌الرضا».
        پس‌نوازان که تعداد آنان چهار نفر میباشد با کرنا جواب میدهند ...
        «امام رضا».
        سرنواز مجدداً با سر کرنا، به طرف گنبد حضرت اشاره می‌کند و چنین می‌نوازد:
        «امام رضا».
        پس‌نوازان جواب میدهند:
        «غریب».

        دست دوم:
        کرنای سرنواز ذکر میکند:
        در این موقع طبالها به عنوان شادی، طبل‌های خود را بصدا درمی‌آورند، این طبل بنام «کوی شادیانه» معروفیت دارد.
        مجدداً سرنواز ذکر میکند:
        «دور دوران امام رضاست».
        «دادرس بیچارگان».
        پس‌نوازان پاسخ می‌دهند:
        «ای دادرس درماندگان».
        موقعی که پس‌نوازان می‌خواهند کرناهای خود را به زمین بگذارند سرنواز می‌گوید:
        «فریادرس».
        سرنواز بعنوان دعا به مؤسسین نقاره‌خانه مقدسه رضویه که سلاطین وقت بودند ذکر می‌کند:
        «یا فتاح یا فتح». 
        «مولی، مولی، مولی  مولی علی‌بن موسی‌الرضا».
        پس‌نوازن جواب می‌گویند:
        «رضا جان».
        سرنواز، سر کرنا را به طرف گنبد مطلای مضرت میگیرد و ذکر می‌کند:
        «یا امام غریب یا امام رضا».

        دست سوم:
        کرنای سرنواز ذکر میکند: 
       «دور دوران امام رضاست».
       در این موقع طبال ها به عنوان شادی طبل های خود را به صدا در می آورند . این طبل به « کوس شادمانه » معروف است .
       مجدداً سرنواز شذکر می کند : « دوران دوران امام رضا دادرس بیچارگان »
       پس نوازان پاسخ می دهند : « ای دادرس درماندگان »
       موقعی که پس نوازان می خواهند کرنای خود را بر زمین بگذارند ، سرنواز می گوید : « فریاد رس »