رواقها | آخرین به روز رسانی : ۰۳ دى ۱۳۸۹ ۱۶:۵۵

رواق دارالفیض
این رواق متشکل از رواق‌های مسجد ریاض و صفه شاه طهماسب است که در سال 1347 هـ.ش، پس از تعمیر و تعریض، به دارالفیض موسوم شد.

این بنا در پشت سر مبارک واقع و متصل به حرم مطهر است. به این صورت که صفه جنوبی آن رواق را به حرم مرتبط می کند و صفه شمالی دارالفیض که به قرینه صفه جنوبی است رواق را به توحید خانه ارتباط می دهد . همچنین به علت اتصال به توحید خانه برخی مورخان بر این عقیده اند که ممکن است مرحوم «فیض کاشانی» این بنا را همزمان با توحید خانه ساخته و اصل مکان مربوط به دوره صفویه است . در زاویه شمال شرقی دارالفیض راهرو کوچکی رواق را به دار «الله وردیخان» مرتبط می کند . صفه غربی رواق نیز حد فاصل بین دارالفیض و دارالشکر است.
در خصوص ابعاد آن نیز باید گفت که دارالفیض 20/14 متر طول و 20/7 متر عرض و 60/9 متر ارتفاع دارد و مساحت آن با محاسبه فضاهای جانبی به 112 متر مربع می رسد و ازاره، کتیبه ای از سنگ به عرض 33 سانتی متر حاوی اشعاری از «قاآنی» به خط نستعلیق با مطلع زیر است :

زهی به منزلت از عرش برده فرش تو رونق زمین ز یمن تو محسود هفت کاخ مطبق

از بالای کتیبه یاد شده تا سقف مقرنس روی تمام دیوارها و پایه ها و تمام سقف ها با کاشی معرق الوان و نقشهای زیبا پوشیده و زینت یافته است.
توضیح ازاره:قسمت پایینی دیوار

رواق دارالهدایة

این بنای نوساز از رواقهای جنوب غربی حرم مطهر است که بین مدرسه دودر و صحن جمهوری اسلامی قرار دارد . دارالهدایة با زیر بنای 536 متر مربع از رواقهای وسیع حرم مطهر است . احداث رواق از سال 1369 آغاز و افتتاح آن در نخستن روز سال 1371 انجام یافت . دارالهدایة از شمال به رواق دارالولایة از جنوب به رواق دارالرحمه از مشرق به مدرسه دو در و از مغرب به صحن جمهوری اسلامی محدود است.
در خصوص سبک معماری آن نیز باید اذعان کرد که سازه اصلی رواق به سبک معماری مشرق زمین و حجیم سازی است و به دلیل تقارن با مسجد «گوهر شاد» معماری آن به صورت چهار طاقی سنتی اجرا شده است. تزئینات داخلی به صورت مذهبی همراه با گره کاری در زمینه آن و نقوش اسلامی است . در تزئین کتیبه های موجود از اسماء الله و آیات و احادیث به صورت گچ با زمینه های طرح سنتی استفاده شده است . این رواق کاربری فرهنگی دارد که پذیرایی از اردوهای زیارتی و فرهنگی و جشن تکلیف پسران و دختران ، نمایش فیلم ، سخنرانی و مداحی و زیارت حضرت رضا (ع) جزء برنامه های ثابت سال در این رواق است .

رواق گنبد الله وردیخان

این رواق در شمال شرقی حرم مطهر و گنبد «حاتم خانی» همچنین در مشرق رواق «توحید خانه» است که به شکل یک هشت ضلعی در مجموعه عظیم رواقهای حرم مطهر هم از حیث قدمت و هم به لحاظ طرح و ترکیب از ویژگی ممتازی برخوردار است همچنین از جالب ترین و با شکوه ترین رواقهای آستان قدس رضوی است .
ساختمان رواق به جهت معماری و دقت و ظرافت در کاشی کاری و مقرنس سازی از شاهکارهای مسلم به شمار می آید . مساحت رواق با محاسبه فضاهای جانبی حدود171 متر مربع است . کف و ازاره بنا از سنگ مرمر و جداره داخلی آن، کاشی کاری و مقرنس کاری شده است . در هشت ضلع بنا ، هشت صفه و بر بالای هر یک از آن‌ها ، صفه کوچک‌تری است. بر کتیبه سردر باشکوه آن ، نام بانی و تاریخ ساخت ـ 1022 هـ.ق ـ آمده است. در جای جای این بنای معنوی کتیبه های فراوانی از آیات و احادیث به چشم می خورد . برگرداگرد این رواق تاریخ ولادت و شهادت امامان معصوم (ع) به همراه بعضی از احادیث معتبر مکتوب می باشد . بانی رواق ،« الله وردیخان»از امیران دولت صفوی است . مدفن او نیز در وسط یکی از صفه های جنوبی رواق است. بنای رواق در سال 1013 آغاز و در سال 1021 به پایان رسید کهیک سال پس از اتمام رواق، «الله وردیخان» در شیراز در گذشت که جنازه اش را به مشهد حمل و در زیر صفه جنوبی این بنا به خاک سپردند.
صفه:قسمت فرورفتگی دیوار به شکل اتاقک

رواق دارالزهد

رواق دارالزهد یکی از باشکوه ترین و زیباترین رواقهاست که در حنوب شرقی حرم مطهر واقع و متصل به رواق جدید الاحداث «امام خمینی ( ره )» است . رواق «دارالزهد» از جنوب به رواق «امام خمینی ( ره )» ، از شمال به رواق «دارالذکر» ، از مغرب به رواق «شیخ بهاءالدین» و از مغرب به راهرو تالار اماکن متبرکه محدود است . و از طریق سه درگاه به مقبره «شیخ بهائی» راه دارد . مساحت «دارالزهد» 290 متر مربع است طول رواق 50/17 متر و عرض آن 16 و ارتفاعش حدود 6 متر است که با محاسبه فضاهای جانبی 289 متر مربع مساحت دارد . «دارالزهد» بین سالهای 1350 تا 1352 ساخته شده است . ازاره رواق به ارتفاع 6/1 متر سنگ مرمر سبز رنگ است و سطح تمام دیواره ها به طرز با شکوهی با آینه کاری آراسته شده است .

رواق دارالسعادة

       رواق «دارالسعادة» در مشرق حرم مطهر و رواق های آستان قدس، بعد رواق «گنبد حاتم خانی» در امتداد آن و متصل به ایوان طلای صحن آزادی است . این بنا و رواق «حاتم خانی» با حدود 60 سانتی متر اختلاف سطح ، چنان به هم پیوسته اند که هر دو یک رواق به نظر می رسد : رواق« دارالسعادة» از طرف شمال به« دارالضیافة» و از جنوب به «دارالسرور»و از شرق به ایوان طلای صحن آزادی و از غرب به رواق «حاتم خانی» و در نهایت به حرم مطهر راه دارد . این بنای عالی به شکل مستطیل و به ابعاد 90/14 * 80/12 متر و ارتفاع آن 80/14 متر که جمعا به کسر پایه های پیش آمده مساحت آن به 162 متر مربع می رسد .
       هنگامی که در عصر قاجاریه صحن نو احداث شد پس از اتمام ایوان طلای آن رواق «دارالسعادة» نامیده شد .
       این رواق توسط «اللهیارخان آصف الدوله» قاجار احداث و توسط «علی اصغر خان اتابک» در سال 1200آیینه کاری شده است.کف و ازاره رواق به ارتفاع 40/1 متر از سنگ مرمر است و بالای آن، کتیبه‌ای مشتمل بر قصیده‌ای از «صبوری مشهدی» به خط نستعلیق قرار دارد که بالای آن نیز تا سقف، آیینه کاری شده است.

رواق دارالحفاظ
این بنا در جنوب حرم بین حرم ، راهرو و مسجد «گوهر شاد» واقع شده و از بناهای دوره گوهرشاد است. همان گونه که از نام آن پیداست این رواق از قدیم محل تجمع حافظان قرآن و انجام مراسم خاص تلاوت کلام الله مجید و خطبه مخصوص حفاظ آستان قدس رضوی بوده که همه روزه در دو نوبت صبح و شام برای انجام مراسم صفه به قرائت قرآن و دوازده بند «خواجه نصیر» می پردازند . از این رو این رواق «دارالحفاظ» یعنی خانه حافظان و قاریان قرآن نامیده می شود. طول رواق 18 ،‌ عرض آن 65/8 و ارتفاع آن تا زیر سقف 8/12 متر است . این بنا دارای 8 صفه است که 4 صفه آن دارای درهایی است که یکی از آنها به حرم مطهر راه دارد . ازاره بنا به ارتفاع 70/1 متر از سنگ‌های منبت کاری بسیار ظریف و زیبایی پوشیده شده است . بالای ازاره ، بر روی سنگ ، اشعاری از «قاآنی» کتیبه شده است . از بالای کتیبه مزبور تا سقف «دارالحفاظ» ، نمای تمام دیوارها و سقف مقرنس توسط سلطان «مراد میرزای حسام السلطنه» ،‌در سال 1269 هـ.ق. مرمت و آیینه کاری شده است.
در ضلع شمالی رواق «دارالحفاظ»، کتیبه ای از کاشی چینی مانند ممتاز، مربوط به عهد خوارزمشاهیان تزئین شده است. در این کتیبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (ع) تا حضرت امیرالمومنین (ع) نوشته شده است

رواق دارالسرور

«دارالسرور» نیز در جنوب شرقی حرم مطهر بین «دارالسعاده» و «دارالذکر» واقع شده و یکی از راه های اصلی تشرف به حرم از صحن آزادی است. این بنا از شمال به «دارالسعاده» از جنوب به «دارالذکر» و «دارالعزة» از مشرق به صحن آزادی و از مغرب به «دارالسلام» منتهی می شود . در ضلع شمالی رواق گذرگاهی وسیع با دری زرین به رواق «دارالسعاده» راه دارد و ضلع جنوبی آن از طریق سه درگاه به «دارالذکر» و یک درگاه به «دارالعزة» مرتبط است .
ابعاد رواق «دارالسرور» 10/24 متر و در 82/4 و ارتفاع آن 75/4 متر است که پس از کسر پایه های پیش آمده در رواق مساحت آن به 100 متر مربع می رسد . در گذشته این بنا به صورت چند اتاق بوده که ابتدا به عنوان آبدارخانه آستان قدس و آسایشگاه عده ای از خدام و پس از آن به عنوان محل دفتر امور داخلی حرم استفاده می شد .پس از آن در سال 1334 تا1338 این قسمتها به یک فضای وسیع تبدیل و نام «دارالسرور» نامیده شد. کف ازاره با سنگ مرمر پوشش یافته و از بالای ازاره، دیوارها و سقف رواق آینه کاری شده است .

رواق گنبد حاتم خانی
این رواق در شرق حرم و پائین پای مبارک واقع شده است و یکی از رواقهای تاریخی کنار حرم مطهر است . بانی این رواق «حاتم بیک اردوبادی» از امیران صفوی است که آن را در سال 1010 بنا نهاده است.

کف رواق و ازاره آن به ارتفاع 50/1 متر از سنگ خلج و منبت است . در بالای ازاره ، کتیبه‌ای از سنگ است که بر آن قصیده‌ای حک شده است . از بالای کتیبه تا سقف با کاشی‌های معرق پوشانده شده است

طول رواق 5/13 متر و عرض آن 3/7 و ارتفاع بنا 6/11 متر می باشد که با محاسبه فضاهای جانبی حدود 115 متر مربع مساحت دارد.

رواق دارالعزة

«دارالعزة» رواقی کوچک است که در جنوب شرقی روضه منوره بین «دارالاسلام» و «دارلذکر »واقع شده است . این رواق در سطحی به ارتفاع 95 سانتی متر از کف «دارالسلام» قرار دارد و از شمال به «دارالسرور» از جنوب به شبستان گرم مسجد «گوهر شاد» و از مشرق به «دارالذکر» و از مغرب به «دارالسلام» محدود است .
« دارالعزة» دارای ابعاد زیر است : طول رواق 511 متر و عرض آن بین 5/3 و 50/7 متر متفاوت است که جمعا" 73 متر مربع است , ارتفاع این بنا 35/4 متر است . این بنا در گذشته محل و آسایشگاه کشیک خانه خدام بود که در سال 1343 به منظور توسعه فضاهای زیارتی تعمیرات و تزئیناتی در این مکان به عمل آمده و به نام «دارالعزة» نامیده شد . ازاره به ارتفاع 5/1 متر سنگ مرمر و از بالای ازاره دیوارها و سقف به صورت کاربندی و رسمی با آینه تزئین یافته است .

رواق دارالضیافة
«دارالضیافة» یکی از چهار رواق شمال شرقی روضه منوره است . این بنا در زاویه بین دو صحن انقلاب و آزادی واقع شده و در مسیر یکی از راههای تشرف به حرم مطهر است . «دارالضیافة» از جنوب بوسیله راهرویی به «دارالسعاده» و از غرب به «گنبد الله وردیخان» می پیوندد . طول رواق 14 متر و عرض آن 10 متر و ارتفاع آن 50/15 متر ارتفاع است که با محاسبه فضاهای جانبی مساحت آن به 166 متر مربع می رسد . بنای این رواق مربوط به سال 1031 است که مرحوم «میرزا شفیع قزوینی» به هزینه یک نفر تاجر قزوینی این بنا را احداث نمود و به دارالضیافة نامگذاری کرد ،که سالیان دراز، تالار تشریفات آستانه بوده است.
کف بنا از سنگ مرمر و ازاره آن از سنگ منبت است. بالای ازاره، کتیبه‌ای قرآنی به خط ثلث دیده می‌شود و بالاتر از آن، آیینه کاری شده است.

رواق دارالولایة
«دارالولایة» یکی از رواق های بزرگ حرم مطهر است . این بنا در غرب روضه منوره حد فاصل بین صحن «انقلاب» و صحن «جمهوری اسلامی» قرار دارد و همزمان با احداث صحن «جمهوری اسلامی» ساخته شده و مورد بهره برداری قرار گرفته است . ساخت این رواق در سال 1365 آغاز و و در سال 1368 به اتمام رسید . رواق «دارالولایة» از شمال به صحن «انقلاب» و از مشرق به رواق «دارالسیادة» ، «دارالاخلاص» و «دارالشرف»، از جنوب به مدرسه «دودر» و« پریزاد» و در نهایت به بست «شیخ بهایی» و از مغرب به صحن «جمهوری اسلامی» محدود است. زیر بنای «دارالولایة» 1965 متر مربع است . این بنای وسیع بر اساس دو طرح قسمت غرب آن است که به موازات صحن «جمهوری» است و دارای سه دهنه و در سقف هر دهنه سه نور گیر تعبیه شده است و طرح دیگر قسمت شرق رواق است که به صورت چهار دهنه با چهار نورگیر بنا شده است. شرق «دارالولایة» با دو سقف کاذب دارای طبقه فوقانی می باشد که قسمتی از طبقه فوقانی آن محل آسایشگاه خدام است و قسمت دیگر محل آسایشگاه کفشداران می باشد . مسیر طبقه فوقانی رواق مجهز به آسانسور است . کاربری رواق صرفا عبادی است و در طول سال برنامه های عبادی متعددی از جمله برگزاری نماز جماعت ، سخنرانی در ماه رمضان مراسم ترتیل و قرائت قرآن و مراسم اعمال شبهای احیاء با مرکزیت این رواق برگزار می گردد . تزئینات بنا به صورت آئینه کاری ترکیب گچبری و معرق سنگی است .
مدرسه «پریزاد»، مدرسه «دو در» و مدرسه پیشین «بالاسر» که متصل به ضلع غربی «دارالسیادة» بوده و اکنون جزء رواق «دارالولایة» به شمار می آید نیز به همین دوره تیموریان مربوط می‌شود.

رواق دارالشکر

این رواق از بناهایی می باشد که تقریبا به روضه منوره متصل است . «دارالشک» در شمال غربی حرم و شمال مسجد «بالاسر» واقع شده و بوسیله گذرگاه کوچکی که جزء «دارالفیض» است به حرم مطهر پشت سر مبارک راه دارد. سه صفه در اطراف این رواق وجود دارد از صفه شمالی آن دو گذرگاه یکی رواق را به ایوان طلا صحن «انقلاب» متصل می کند دیگر گذرگاه کوچکی است که به رواق «توحید خانه» راه دارد. شرق و غرب این بنا نیز به دو رواق «دارالفیض»و «دارالشرف» مرتبط است . ابعاد این رواق 5/8*5/6 متر و بالغ بر 5/9 متر ارتفاع دارد . مساحت این رواق 73 متر مربع است .
این بنا پیش از این، ‌قرآن خانه و پیش‌تر کتابخانه آستانه بوده است که با پیوستن بخشی از راهروی مسجد «بالاسر» و بخشی از راهرویی که از این مسجد به «توحیدخانه» می‌رفته، به یک رواق بزرگ‌ تبدیل شده است. کف و ازاره بنا از سنگ مرمر است و از آن به بالا، سراسر آیینه کاری بوده که اخیرا به جای آن‌ها کاشی نصب کرده‌اند.

رواق توحیدخانه

«توحیدخانه» ازرواقهای شمالی حرم مطهر و بین رواق «دارالفیض» و صحن «انقلاب» قراردارد این بنا چنان به «دارالفیض» متصل است که گویی جزئی از آن است .«توحید خانه» از شمال به صحن «انقلاب» و از جنوب به رواق «دارالفیض» و «دارالشکر» و از مشرق از طریق یک گذرگاه با پیچ و خمی به رواق «گنبد الله وردیخان» و از طرف مغرب به ایوان طلای صحن «انقلاب» متصل است . در ضلع شمالی «توحید خانه» پنجره ای فلزی معروف به پنجره «فولاد »جای دارد که در صحن «انقلاب» واقع شده است و ضریح مطهر از پشت این پنجره نمایان است .« توحید خانه» دارای 15 متر ارتفاع است و مساحت آن پس از کسر پایه های پیش آمده در رواق به 108 متر مربع می رسد. معروف است که این رواق را مرحوم «ملامحسن فیض کاشانی» در سال 1072 ه.ق بنا نهاده و برخی برآنند که مرحوم «فیض» در این محل تدریس می کرده و به جهت گفتن کلمه طیبه «لااله الا الله» در این مکان و تکمیل اهل ذکر این رواق به «توحید خانه» مشهور شده است. ازاره رواق توسط سنگ مرمر زیبایی که منبت کاری شده تزئین یافته و در بالای ازاره کتیبه ای به عرض حدود 50 سانتی متر اشعار دوازده امام «خواجه نصیر توسی» را به خط ثلث در بردارد .

رواق دار السیادة

«دارالسیادة» نیز از قدیمی ترین وبزرگترین رواق های روضه منوره است که در غرب و جنوب غربی حرم مطهر از شمال به جنوب امتداد دارد. و نامگذاری این رواق به «دارالسیادة» از آن جهت است که از قدیم محل اجتماع سادات و منسوبان به خاندان حضرت علی (ع) بوده است. رواق «دارالسیادة» نیز از بناهای «گوهرشاد آغا» ، می باشد که در قرن نهم همزمان با مسجد «گوهر شاد»در عصر تیموریان ساخته شده است. .این بنا در اوایل روزگار صفویان، بر اثر زلزله دچار آسیب دیدگی شد و به فرمان «شاه طهماسب» مرمت شد. بر بالای در و میان «دارالحفاظ» و« دارالسیادة» ، کتیبه‌ای حاکی از تعمیر رواق و تاریخ آن وجود دارد. ازاره این بنا‌ به ارتفاع 80/1 متر از کاشی معرق پوشیده شده است. این رواق 86/22 متر است و در دو طرف آن پنج صفه وجود دارد که عرض بنا را متفاوت ساخته است. رواق «دارالسیادة» از لحاظ هنر کاشی کاری و کتیبه ای مجموعه ای از هنرهای تزئینی معماری و هنرهای دستی و گویای نبوغ ایرانیان در انواع هنر است. در سال 1375 قسمتی از شمال این رواق به مسجد «بالاسر» اضافه شد تا زائران بیشتری بتوانند در آن محل که به مسجد «بالاسر» اتصال دارد؛ از فیض نماز زیارت بهره مند گردند . «دارالسیادة» از جنوب به مسجد «گوهرشاد» ارتباط دارد و از شرق به رواق «دارالحفاظ» و مدرسه «بالا سر» از غرب به رواق بزرگ «دارالولایة» مرتبط است .درضلع غربی آن مدرسه «پریزاد» ،مدرسه «دودرن و مدرسه پیشین «بالاسر» میباشد. . از «دارالسیادة» ، چند در به ایوان شمالی مسجد «گوهرشاد»، ‌راهروی معروف به «سقاخانه» و از آن‌جا به ایوان طلای «نادری» و «دارالحفاظ» باز می‌شود مساحت آن 373 متر مربع است .

نسخه چاپی