ائمه اطهار(ع) و اصحاب سرّ

      اصحاب سرّ کسانی بوده اند که ائمه معصومین علیهم السّلام برخی از معارف الهی را در سطحی فراتر از آنچه برای عموم مردم بیان می کردند به این افراد تعلیم می نمودند و یا برخی از اخبار غیبی را برای ایشان بیان می‌فرمودند. این افراد عموماً در سطحی بالاتر از دیگران و فراتر از دیگران در وادی معرفت الهی قدم می زدند. لذا ائمه معصومین(ع) چون آنها را مستعدتر و یا مطمئن می دیدند، اسراری را برای آنها بیان می‌فرمودند و یا اخبار غیبی به آنها می دادند. به عنوان نمونه در مورد «میثم تمّار» یکی از اصحاب امام علی علیه السّلام آمده است که: «حضرت علی علیه السّلام او را بر اسرار خفیّه و اخبار غیبیّه مطلع فرموده بودند».[1] تذکر این نکته نیز لازم است که اصحاب سرّ بیشتر به تعدادی از صحابه خاص امیرالمؤمنین علی علیه السّلام گفته شده است، اما در مورد ائمه دیگر یا این گونه اشخاص که صاحب سرّ ائمه(ع) باشند، کم بوده اند و یا شرایط سیاسی اجتماعی به گونه ای بوده است که حتی نام آنها هم به واسطه پنهان کاری و تقیّه فاش نشده است‌. «شیخ عباس قمی» سه نفر از اصحاب امیرالمؤمنین علی علیه السّلام را به عنوان محرم اسرار معرفی می کند،[2] که اخبار غیبی را برای یکدیگر بیان می کنند و از نحوه شهادت یکدیگر خبر می دهند.[3] بنابراین اصحاب سرّ در بین «صحابه خاص» ائمه معصومین(ع) بوده اند و ائمه معصومین(ع) گروهی از این یاران خاص را در بین خود داشته اند.
       امام حسن علیه السّلام صحابی و یاران زیادی داشتند که برخی از آنها افتخار صحابی بودن امام علی علیه السّلام را هم داشته اند و بعضاً صاحب سرّ آن حضرت نیز بوده اند. از میان این افراد می توان به «حجر بن عدی»، «رشید هجری»، «عمرو بن حمق»، «رفاعة بن شداد»، «کمیل بن زیاد»، «قیس بن سعد». «جابر بن عبدالله»، «حبیب بن مظاهر»[4] را نام برد.
       در مورد امام حسین علیه السّلام فرد خاصی به عنوان صاحب سرّ آن حضرت ذکر نشده است. هر چند آن حضرت اصحابی داشتند که بعضاً به عنوان محرم اسرار پدرشان امام علی علیه السّلام و یا برادرشان امام حسن علیه السّلام بودند، مانند حبیب بن مظاهر و شاید بتوان طبق بیانی که در تعریف اصحاب سرّ گفته شد، اصحاب با وفای آن حضرت که در کربلا به شهادت رسیدند و حضرت در شب عاشورا خبر شهادت ایشان را بیان فرمودند و یا طبق برخی از روایات جایگاههای آنها را در بهشت به ایشان نشان دادند، جزء اصحاب سرّ آن حضرت بدانیم.
       در مورد امام سجاد علیه السّلام نیز باید گفت، فرد خاصی به عنوان صاحب سرّ ایشان بیان نشده است، اما شاید بتوان افرادی چون «جابر بن عبدالله انصاری» و «ابوحمزه ثمالی» که فرد اخیر، امام سجاد علیه السّلام دعای شریف «ابو حمزه» را به ایشان تعلیم فرمودند،[5] جزء اصحاب سرّ آن حضرت بدانیم. امام صادق علیه السّلام می فرمایند:‌

«ابوحمزه در زمان خودش مانند سلمان در زمان خودش بوده است».[6]
شخصیت هایی هم چون «محمد بن مسلم، زرارة بن اعین، ابوبصیر، برید بن معاویه» از اصحاب خاص امام باقر علیه السّلام بودند. در حدیثی از امام صادق علیه السّلام است که:

       «اگر ایشان نبودند کسی از تعالیم دین و مکتب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم بهره ای نمی برد...».[7] در مورد «جابر بن یزید یکی دیگر از اصحاب امام باقر علیه السّلام آمده است: «حامل اسرار علوم اهل بیت طاهرین(ع) بود.»[8] امام صادق علیه السّلام علاوه بر این که شاگردان عمومی داشتند، بعضاً شاگردان و اصحاب خصوصی داشتند، همانند «مفضل بن عمر» که امام علیه السّلام برخی از معارف الهی را به طور خصوصی به ایشان تعلیم کردند. از دیگر صحابه برجسته آن حضرت می توان «محمد بن مسلم، برید بن معاویه، لیث البختری و زراره» را نام برد که امام صادق علیه السّلام آنها را اوتاد دین و اعلام دین و نجباء امت و امناء‌ الهی می دانند.[9]
       از یاران خاص و مورد علاقه امام کاظم علیه السّلام می توان به عبدالرحمن بن حجاج و عبدالله بن یحیی کاهلی اشاره کرد.[10] «علی بن یقطین» نیز از شیعیان امام کاظم علیه السّلام بود. او با موافقت امام کاظم علیه السّلام وزارت هارون را پذیرفت.[11] او به صورت مخفیانه در دستگاه حکومت عباسی به شیعیانی که به او مراجعه می کردند به سفارش امام کاظم علیه السّلام کمک می کرد.[12]
       از صحابه خاص امام رضا علیه السّلام می توان «دعبل خزائی»، «حسن بن علی بن زیاد»، «حسن بن علی بن فضال»، «حسن بن محبوب»، «زکریا بن آدم»، «صفوان بن یحیی»، «محمد بن اسماعیل» و «نصر بن قابوس» را نام برد.
       در بین اصحاب محدود امام جواد علیه السّلام افراد برجسته ای چون «علی بن مهزیار»، «بزنطی»، «زکریا بن آدم» و... وجود داشتند.[13]
       امام هادی علیه السّلام در بین اصحابشان وکلایی داشتند که مخفیانه با آن حضرت ارتباط داشتند. از این گونه صحابه خاص می توان به «علی بن جعفر»، «ابراهیم بن محمد» و «علی بن بلال» نام برد.»[14]
        عثمان بن سعید عَمری از نزدیکترین و صمیمی ترین یاران امام حسن عسکری علیه السّلام بود و زیر پوشش روغن فروشی، فعالیت می کرد.[15] «ابوهاشم جعفری» نیز از نزدیکان و یاران امام حسن عسکری علیه السّلام بود.[16]
       نایبان خاص حضرت مهدی (عج) در دوران غیبت صغری چهار تن از اصحاب با سابقه امامان پیشین و از علمای پارسا و بزرگ شیعه بودند که به نام «نواب اربعه» نامیده شده اند.
       نتیجه اینکه ائمه معصومین(ع) با یاران و اصحاب خویش روابط متفاوتی داشته اند، برخی از این افراد که مورد وثوق و اعتماد ائمه بوده‌اند، به عنوان محرم اسرار ایشان نیز بوده اند و بعضاً امامان بزرگوار ما به این قبیل افراد مطالبی را بیان می‌فرمودند که به افراد دیگر این مطالب و اسرار گفته نمی شد. این افراد در سطحی بالاتر از سایرین بوده اند و بعضاً معارف الهی فقط به این گونه افراد گفته شده است و به واسطه بعضی مخفی کاریها شاید تعدادی از همین افراد در تاریخ نامی از آنها برده نشده باشد.

جهت مطالعه بیشتر میتوانید به کتب زیر مراجعه نمائید:
1. منتهی الآمال؛ شیخ عباس قمی
2. رجال کشی؛ کشی
3. رجال شیخ طوسی

-----------------------------------------------------------------------------------------
پی نوشت:
[1] . قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، نشر هجرت، چاپ اول، 1365، ج1، ص400.
[2] . میثم تمار، رشید هجری، حبیب بن مظاهر.
[3] . قمی، شیخ عباس، همان، ج 1، ص 370.
[4] . کمپانی، فضل الله، (امام) حسن(ع) کیست، موسسه انتشارات فراهانی، چاپ سوم، سال 1354، ص 298 ـ 299، ذاکری، سیمای کارگزارن علی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، چاپ چهارم، 78، ص 352 و 27.
[5] . این دعا در سحرهای ماه مبارک رمضان خوانده می شود و به دعای «ابوحمزه ثمالی» معروف است.
[6] . طوسی، رجال طوسی، قم، دار الذخائر، چاپ دوم، 1411 هـ ، ص 84.
[7] . طوسی، اختیار معرفة الرجال، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1382، ص 136.
[8] . قمی، عباس، پیشین، ج 2، ص 194.
[9] . همان، ص 309.
[10] . طوسی، اختیار معرفة الرجال، پیشین، ص 435.
[11] . همان، ص 433.
[12] . قمی، عباس، پیشین، ج 2، ص 439.
[13] . پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان(ع)، قم، موسسه تحقیقاتی امام صادق ـ علیه السّلام ـ ، چاپ 5، 1376، ص 562.
[14] . همان، ص 573.
[15] . همان، ص 637.
[16] . همان، ص 637

نسخه چاپی